Οι Άγιοι Κτίτορες της Μονής Μαχαιρά

Ένα μαχαίρι, σταλμένο με θαυματουργικό τρόπο από την ίδια την Παναγία, οδήγησε δύο ασκητές να ανακαλύψουν μέσα σε αγριεμένους βάτους μια ξεχασμένη εικόνα της Θεοτόκου. Αυτή η εικόνα, έργο του ευαγγελιστή Λουκά, βρισκόταν κάποτε στις Βλαχέρνες πάνω από την αγία Εσθήτα και τη Ζώνη της Παρθένου. Στα ανατολικά του Τροόδους, κοντά στην κορυφή Κιόνια και σε υψόμετρο οκτακοσίων εβδομήντα μέτρων, υψώνεται η Ιερά Μονή της Παναγίας του Μαχαιρά.

Είναι κτισμένη σε μια κατάφυτη βουνοπλαγιά με πεύκα, η οποία καταλήγει στον χείμαρρο Πεδιαίο. Ονομάζεται βασιλική, επειδή ανεγέρθηκε με τη γενναιόδωρη συνδρομή του αυτοκράτορα, και σταυροπηγιακή, επειδή απολαμβάνει εκκλησιαστική αυτοδιοίκηση. Ο τίτλος αυτός συμβολίζεται με την τοποθέτηση σταυρού στα θεμέλια του καθολικού της μονής.

Το μοναστήρι τιμά την Παναγία και πανηγυρίζει στα Εισόδια της Θεοτόκου, την εικοστή πρώτη Νοεμβρίου κάθε έτους. Η προφορική παράδοση τοποθετεί την αρχή της ιστορίας στα χρόνια της Εικονομαχίας, όταν ένας ασκητής έφτασε στην Κύπρο από την Κωνσταντινούπολη. Έφερε μαζί του την εικόνα της Παναγίας της Αγιοσορίτισσας και εγκαταστάθηκε σε μια σπηλιά στον τόπο όπου σήμερα στέκεται η μονή.

Η εικόνα ανήκει στις εβδομήντα εικόνες που η παράδοση αποδίδει στον απόστολο Λουκά. Μετά την κοίμηση του ασκητή, η ιερή εικόνα ξεχάστηκε για αιώνες μέσα στη σπηλιά, ενώ πυκνοί βάτοι κάλυψαν την είσοδο. Στα μέσα του δωδέκατου αιώνα η Θεοτόκος φανερώθηκε με θαυματουργικό τρόπο στους οσίους Νεόφυτο και Ιγνάτιο, χαρίζοντάς τους ένα μαχαίρι.

Με αυτό το εργαλείο οι δύο ασκητές έκοψαν τα αγκάθια και βρήκαν την εικόνα, που μετονομάστηκε αργότερα σε Μαχαιριώτισσα. Όταν ο όσιος Νεόφυτος εκοιμήθη, ήρθε κοντά στον Ιγνάτιο ένας γηραιός μοναχός, ο Προκόπιος, για να συνεχίσει την άσκηση. Καθώς η αδελφότητα αυξανόταν, οι δύο πατέρες αποφάσισαν να ανεγείρουν κανονικό κοινόβιο με τα πρότυπα των μεγάλων μοναστικών κέντρων της εποχής.

Ταξίδεψαν λοιπόν στην Κωνσταντινούπολη, όπου συνάντησαν τον αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνό και του εξέθεσαν με παρρησία την επιθυμία τους. Ο φιλόχριστος αυτοκράτορας τους χορήγησε τα απαραίτητα χρήματα και τους δώρισε ολόκληρο το όρος μαζί με τη γύρω περιοχή. Παραχώρησε επίσης στο νέο μοναστήρι το Σταυροπήγιο και το προνόμιο να είναι ελεύθερο και αφορολόγητο από το δημόσιο και από ιδιώτες.

Αυτά τα προνόμια κατοχυρώθηκαν αργότερα και από τους αυτοκράτορες Ισαάκιο και Αλέξιο, που ανήκαν στη δυναστεία των Αγγέλων. Έτσι θεμελιώθηκε στέρεα η μονή που θα φωτίσει την Κύπρο για αιώνες. Ο Άγιος Ιγνάτιος, λίγο πριν την κοίμησή του, άφησε με γραπτή διάταξη διάδοχό του τον Άγιο Νείλο, που έγινε ο πρώτος ενθρονισμένος ηγούμενος.

Ο Άγιος Νείλος συνέταξε Τυπική Διάταξη, δηλαδή κανόνες που ρυθμίζουν τον μοναχικό βίο και την ομαλή λειτουργία του κοινοβίου. Το σπουδαίο αυτό κείμενο σώζεται μέχρι σήμερα και αποτελεί τη μοναδική πηγή πληροφοριών για την ίδρυση και την οργάνωση της μονής. Από αυτό αντλούμε όσα γνωρίζουμε για τους πρώτους πατέρες, τα προνόμια και τη ζωή της αδελφότητας.

Ο Άγιος Νείλος εξελέγη επίσκοπος Ταμασού, αφήνοντας ηγούμενο τον Ιωακείμ για τη συνέχιση του έργου του. Είναι πολύ πιθανό να ανέλαβε αργότερα και τον θρόνο του αρχιεπισκόπου Κύπρου, στα δύσκολα χρόνια της φραγκικής κυριαρχίας. Ως επίσκοπος Ταμασού επεκύρωσε την Τυπική Διάταξη που είχε συντάξει ως ηγούμενος και την ενίσχυσε με την αρχιερατική του υπογραφή.

Ίδρυσε ακόμη γυναικείο μοναστήρι αφιερωμένο στη Θεοτόκο, στο οποίο έδωσε το όνομα Βλαχερνίτισσα, αναφερόμενος στον περίφημο ναό της Κωνσταντινούπολης. Οι τέσσερις άγιοι κτίτορες, Νεόφυτος, Ιγνάτιος, Προκόπιος και Νείλος, τιμώνται από την Εκκλησία στις δεκατρείς Δεκεμβρίου με κοινή εορτή. Η μνήμη τους παραμένει ζωντανή στους κόλπους της μονής, που εξακολουθεί να ακτινοβολεί την ορθόδοξη πνευματικότητα.