Θεόδωρος Γαβράς, ο Μεγαλομάρτυρας της Τραπεζούντας

Ένας στρατηγός της Τραπεζούντας προτίμησε να παραδοθεί στις φλόγες παρά να αρνηθεί τον Χριστό μπροστά στους Σελτζούκους. Το μαρτύριό του στη Θεοδοσιούπολη άναψε μια λατρεία που κράτησε αιώνες μέσα στον ποντιακό ελληνισμό. Ο Άγιος Θεόδωρος ο Γαβράς γεννήθηκε τον δέκατο αιώνα μετά Χριστόν στην κωμόπολη Άρτα της Χαλδίας.

Οι γονείς του ήταν άνθρωποι ευσεβείς και ξεχωριστοί μέσα στην τοπική κοινωνία της εποχής τους. Η Χαλδία ήταν ένα από τα τρία θέματα του Πόντου και είχε πρωτεύουσα την Τραπεζούντα. Εκεί ο Θεόδωρος ανέλαβε στρατιωτικά καθήκοντα και έφτασε να γίνει κυβερνήτης ολόκληρης της Τραπεζούντας.

Έγινε γνωστός ως υπερασπιστής της ορθόδοξης πίστης και ως προστάτης των φτωχών και των αδυνάτων ανθρώπων. Σε μία συμπλοκή με τους Σελτζούκους Τούρκους συνελήφθη αιχμάλωτος και μεταφέρθηκε στη Θεοδοσιούπολη, τη σημερινή πόλη Ερζερούμ. Οι κατακτητές τού ζήτησαν να αρνηθεί τον Χριστό, εκείνος όμως στάθηκε ακλόνητος στην ομολογία του.

Υπέμεινε φρικτά και μεγάλα βασανιστήρια χωρίς να λυγίσει η ψυχή και η θέλησή του ενώπιον των διωκτών. Παρέδωσε τελικά το πνεύμα του στις δύο Οκτωβρίου του χιλίου ενενήντα οκτώ μετά Χριστόν. Η μνήμη του Αγίου τιμήθηκε γρήγορα με την ανέγερση ναού μέσα στην ίδια την Τραπεζούντα, εκεί όπου ζούσε και διοικούσε.

Τη δωρεά έκανε ο ανιψιός του, Κωνσταντίνος Γαβράς, ο οποίος υπηρέτησε επίσης ως στρατηγός του θέματος της Χαλδίας. Η θητεία του τοποθετείται στο διάστημα ανάμεσα στο χίλια εκατόν δεκαοκτώ και στο χίλια εκατόν σαράντα τρία μετά Χριστόν. Ο ναός χτίστηκε στα ανατολικά της πόλης, στη συνοικία του Αγίου Βασιλείου και κοντά στον ναό της Αγίας Άννας.

Μετά την ολοκλήρωση του οικοδομήματος ο Κωνσταντίνος μετέφερε εκεί με τιμητική πομπή την κάρα του μάρτυρα συγγενή του. Το αρχικό αυτό κτίσμα καταστράφηκε από άγνωστη αιτία λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών. Η περίοδος αυτή καλύπτει το δεύτερο μισό του δωδέκατου αιώνα έως το πρώτο μισό του δέκατου τέταρτου αιώνα μετά Χριστόν.

Από το αρχικό κτίσμα του Κωνσταντίνου Γαβρά διασώθηκε μόνο το βόρειο τμήμα, δηλαδή ο γυναικωνίτης του ναού. Το τμήμα αυτό άντεξε στον χρόνο σχεδόν έως τις αρχές του εικοστού αιώνα μετά Χριστόν. Σε χρυσόβουλο που εξέδωσε ο Αλέξιος ο Τρίτος Μέγας Κομνηνός το χίλια τριακόσια εξήντα τέσσερα μετά Χριστόν γίνεται λόγος για μοναστήρι αφιερωμένο στον Άγιο Θεόδωρο Γαβρά.

Το έγγραφο αφορούσε την παραχώρηση προνομίων στους Βενετούς εμπόρους της Τραπεζούντας, που δραστηριοποιούνταν στην ευρύτερη παράκτια περιοχή. Σε αυτό επικυρωνόταν η παραχώρηση εδαφών στους Βενετούς, σε μια ζώνη που εκτεινόταν από τη μονή προς τη θάλασσα. Η περιοχή βρισκόταν στις ανατολικές υπώρειες της Τραπεζούντας, σε σημείο σημαντικό για το εμπόριο και την επικοινωνία της πόλης.

Είναι πιθανό ο αρχικός ναός του δωδέκατου αιώνα να αποτέλεσε τον πυρήνα ενός μοναστικού συγκροτήματος που σχηματίστηκε αργότερα. Η εξέλιξη αυτή πρέπει να ολοκληρώθηκε έως τα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα, οπότε εκδόθηκε το χρυσόβουλο του Αλεξίου. Η ίδρυση μοναστικής κοινότητας γύρω από τον ναό δείχνει τη σταδιακή διάδοση της λατρείας του Γαβρά μέσα στους ποντιακούς πληθυσμούς.

Η εξάπλωση αυτή έφτασε στο αποκορύφωμά της κατά τον δέκατο τρίτο και τον δέκατο τέταρτο αιώνα. Συνδέεται και με τη σημαντική κοινωνική θέση που κατείχε τότε η οικογένεια των Γαβράδων στην τοπική παράδοση. Στα τελευταία χρόνια της Αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών κατασκευάστηκε ένας νέος μικρός δίκογχος ναός μέσα στο μοναστικό συγκρότημα.

Το οικοδόμημα αυτό ενσωμάτωσε το σωζόμενο βόρειο τμήμα του αρχικού ναού, δηλαδή τον παλαιό γυναικωνίτη του δωδέκατου αιώνα. Η ταύτισή του με το καθολικό της μονής δεν είναι ασφαλής εξαιτίας των μικρών διαστάσεών του και της σιωπής των εγγράφων. Στο εσωτερικό η αριστερή κόγχη του Ιερού Βήματος ήταν αφιερωμένη στον ίδιο τον Θεόδωρο Γαβρά.

Η δεξιά κόγχη ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Δημήτριο, γεγονός που φανερώνει βαθιά λειτουργική συγγένεια ανάμεσα στους δύο μάρτυρες. Η συγγένεια αυτή ίσως ερμηνεύεται από το γεγονός ότι στις δύο ακολουθίες διαβάζονται σχεδόν τα ίδια τυπικά κείμενα. Διαβάζονται μάλιστα ο ίδιος Απόστολος και το ίδιο Ευαγγέλιο, όπως ακριβώς ορίζεται και στην ακολουθία του Αγίου Δημητρίου.

Μετά την οθωμανική κατάκτηση της περιοχής το μοναστήρι παρέμεινε ορθόδοξο, ωστόσο σταδιακά ερειπώθηκε εξαιτίας της παρακμής και της εγκατάλειψης. Μόνο ο παλιός γυναικωνίτης κρατήθηκε όρθιος έως τις αρχές περίπου του εικοστού αιώνα, όταν ο χώρος μετατράπηκε σε κοιμητήριο της κοινότητας. Τις πληροφορίες για τον γυναικωνίτη οφείλουμε στον Ι.

Μηλιόπουλο, που μελέτησε τα ερείπια έως το χίλια εννιακόσια τριάντα μετά Χριστόν. Στη δυτική πλευρά σωζόταν τότε μεγάλη παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας, που κάλυπτε ολόκληρο τον τοίχο και το τμήμα πάνω από τη νότια θύρα. Στο κέντρο εικονιζόταν ο Χριστός σε θρόνο, μέσα σε πολύχρωμη κυκλική δόξα, πλαισιωμένος από τη Θεοτόκο και τον Πρόδρομο σε στάση ικεσίας.

Κάτω από το πλαίσιο του Χριστού ζωγραφίζονταν φλόγες, ενώ εκατέρωθεν παριστάνονταν ανά έξι οι δώδεκα Απόστολοι σε θρόνους με κώδικες. Πίσω από τους Αποστόλους στέκονταν ομάδες αγίων, προφητών και μαρτύρων, σύμφωνα με τον παγιωμένο εικονογραφικό τύπο της βυζαντινής τέχνης. Σε άλλον τοίχο του γυναικωνίτη απεικονιζόταν το λάβαρο του Κωνσταντίνου Γαβρά, με τρεις χρωματικές ζώνες, στέμμα, μονοκέφαλο αετό και τον Άγιο Ευγένιο.

Πάνω από τη δυτική θύρα σωζόταν η παράσταση της Άκρας Ταπείνωσης, με τον Χριστό να έχει δεμένα χέρια και γερμένο κεφάλι. Έξω από την Τραπεζούντα, στην Άνω Ματζούκα, κοντά στο χωριό Κουνάκα, εντοπίζεται ένα μικρό εξωκλήσι αφιερωμένο επίσης στον Γαβρά. Βρίσκεται στις ανατολικές πλαγιές του όρους Μελά, σε υψόμετρο χίλια διακόσια μέτρα, και μαρτυρεί τη διάδοση της λατρείας του αγίου στην ευρύτερη ποντιακή περιοχή.

txt –output 10_02_Άγιος_Θεόδωρος_Γαβράς_Ελληνικά_Καθαρά. The text has been prepared and saved as **`10_02_Άγιος_Θεόδωρος_Γαβράς_Ελληνικά_Καθαρά.