Ο Όσιος Θεοφάνης ο Μυροβλύτης της Κύπρου

Όταν ο οικονόμος του χαστούκισε δημόσια τον επίσκοπο Θεοφάνη, εκείνος δεν οργίστηκε αλλά κατέθεσε αμέσως την παραίτησή του στους ανωτέρους. Από εκείνη τη στιγμή έφυγε στα βουνά του Τροόδους και έγινε ένας από τους πιο ταπεινούς μυροβλύτες αγίους της Κύπρου. Έζησε στα χρόνια της Ενετοκρατίας, όταν το νησί στέναζε κάτω από ξένη εξουσία και πολιτική πίεση.

Οι πληροφορίες για τη ζωή του διασώθηκαν από έναν αυτόπτη μάρτυρα της εκταφής του, τον Στέφανο Λουζινιανό. Αυτός ο λατίνος μοναχός κατέγραψε όσα είδε στη Χωρογραφία της νήσου Κύπρου, έργο που εκδόθηκε στα ιταλικά και στη συνέχεια στα γαλλικά. Για τους γονείς, την καταγωγή και τη μόρφωση του Αγίου δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτε από τις πηγές.

Από νεαρή ηλικία αγάπησε πολύ τον Χριστό και άφησε πίσω του τα εγκόσμια για χάρη της μοναχικής ζωής. Εντάχθηκε στη Μονή των Μαγγάνων, που βρισκόταν στη Λευκωσία και ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Η Μονή υπήρχε ήδη από τα βυζαντινά χρόνια και την ανακαίνισε αργότερα η Ελένη η Παλαιολογίνα.

Σύζυγος του βασιλιά της Κύπρου Ιωάννη του Δευτέρου, εκείνη φιλοξένησε τους πρόσφυγες ιερωμένους από την αλωμένη Κωνσταντινούπολη. Η ζωή του μοναχού Θεοφάνη ήταν αληθινά υποδειγματική και κανείς δεν μπορούσε να βρει το παραμικρό μεμπτό στη συμπεριφορά του. Έκρυβε προσεκτικά τις αρετές του μέσα στην αφάνεια και στην ταπείνωση της κοινοβιακής καθημερινότητας.

Όμως ο Κύριος δεν τον άφησε κρυμμένο και τον φανέρωσε στους ανθρώπους με τρόπο ξεκάθαρο. Έτσι οι επίσκοποι της εποχής τον εξέλεξαν, παρά τη θέλησή του, ως Αρχιεπίσκοπο της Κύπρου με μεγάλη ευλάβεια. Δέχτηκε το αξίωμα με δυσκολία, γιατί αγαπούσε την ησυχία και φοβόταν το βάρος της εκκλησιαστικής διοίκησης.

Στη Λευκωσία ήταν εγκατεστημένος ο λατίνος αρχιεπίσκοπος και έτσι ο Θεοφάνης έφερε τον τίτλο επίσκοπος Σολέας και διοικητής των Ελλήνων της πόλης. Οι έλληνες επίσκοποι εκείνη την εποχή δεν επιτρεπόταν να μένουν στις μεγάλες πόλεις του νησιού, αλλά αναγκάζονταν να ζουν σε μικρά χωριά. Ο τίτλος του διοικητή φανέρωνε την περιορισμένη εξουσία που του παραχωρούσαν οι Ενετοί για να ρυθμίζει εσωτερικά ζητήματα του ποιμνίου.

Ο Άγιος αποχωρίστηκε με πόνο την ποθητή αμεριμνία του κελιού και ακολούθησε υπάκουα το θέλημα του Θεού. Η εκλογή του ήταν για εκείνον σταυρός, όχι δόξα, και τον σήκωσε με σιωπή και βαθιά εμπιστοσύνη στη Θεία Πρόνοια. Για πόσο χρόνο παρέμεινε στο επισκοπικό αξίωμα δεν το γνωρίζουμε με βεβαιότητα από τις πηγές που σώθηκαν.

Ένα απρόσμενο και παράδοξο περιστατικό τον οδήγησε να καταθέσει την παραίτησή του ενώπιον των αρχών. Μια μέρα επέπληξε τον οικονόμο του για ένα σοβαρό σφάλμα που είχε διαπράξει στα εκκλησιαστικά. Εκείνος ήταν άνθρωπος υπερήφανος και θρασύς και τόλμησε να χαστουκίσει τον επίσκοπο μπροστά στα μάτια του λαού.

Ο Άγιος Θεοφάνης δεν θύμωσε ούτε ζήτησε εκδίκηση ή τιμωρία για την βαριά αυτή προσβολή. Θεώρησε με βαθιά ταπείνωση τον εαυτό του εντελώς ανάξιο για το ύψος του αρχιερατικού αξιώματος. Πήγε λοιπόν στον λατίνο αρχιεπίσκοπο και κατέθεσε στα χέρια του την επισκοπή του με δάκρυα.

Οι ενετικές αρχές αρνήθηκαν στην αρχή να δεχτούν την παραίτηση από σεβασμό στην αναγνωρισμένη του αρετή. Όμως ο Άγιος επέμενε με ικεσίες και τελικά κατάφερε να γίνει αποδεκτή η απόφασή του. Η στάση του αυτή φανερώνει το ύψος της αγιότητας ενός ανθρώπου άκακου, πράου και ανεξίκακου.

Δεν είδε στο χαστούκι ύβρη, αλλά την ώρα του Θεού να του επιστρέψει την αγαπημένη ησυχία της ερήμου. Μετά την αποδοχή της παραίτησής του ο Άγιος ικανοποίησε επιτέλους τη βαθιά επιθυμία του για την ησυχαστική ζωή. Έφυγε μακριά από τους θορύβους και τις φροντίδες των πόλεων και κατέφυγε σε ένα μοναστήρι στον Μέσα Ποταμό.

Η μονή αυτή βρισκόταν ψηλά στα βουνά του Τροόδους, μέσα στην απομόνωση και τη φυσική ομορφιά της κυπριακής γης. Σύμφωνα με πληροφορίες του Αρχιμανδρίτη Νικοδήμου, ο Όσιος Θεοφάνης διετέλεσε για κάποιο διάστημα και ηγούμενος της μονής αυτής. Στη συνέχεια ανέβηκε ακόμη ψηλότερα και κατοίκησε σε ένα μικρό ερημικό κελί στην πλαγιά του βουνού.

Η τοποθεσία πήρε από εκείνον την ονομασία Μονή του Γουμένου και διασώζει μέχρι σήμερα τη μνήμη του. Διασώθηκε ένα μόνο περιστατικό από την ασκητική του ζωή, που φανερώνει το βάθος της πνευματικής του εργασίας. Μια νύχτα είδε στον ύπνο του έναν φίλο να του φέρνει ένα δοχείο γεμάτο μέλι.

Το πρωί, μόλις ξύπνησε, εμφανίστηκε πραγματικά ο φίλος με το δοχείο και το μέλι, ακριβώς όπως στο όνειρο. Ο Άγιος δέχτηκε ευγενικά το δώρο, αλλά μετά έχυσε αμέσως το περιεχόμενο στον τοίχο. Εξήγησε ότι δεν ήθελε να αφήσει τον διάβολο να τον παραπλανήσει μέσα από πίστη στα όνειρα.

Ο Όσιος Θεοφάνης κοιμήθηκε με οσιακό θάνατο γύρω στα χίλια πεντακόσια πενήντα μετά Χριστόν, όπως μαρτυρεί ο Νεόφυτος Ρόδινος. Τέσσερα ή έξι χρόνια μετά την κοίμησή του οι πατέρες της μονής έκαναν την ανακομιδή του τιμίου λειψάνου. Το σκήνωμα βρέθηκε άφθαρτο και ευωδίαζε από τη Χάρη του Θεού, σημάδι φανερό της αγιότητάς του.

Ο Στέφανος Λουζινιανός, που παρευρέθηκε στην εκταφή, αναφέρει ότι είδε τα οστά ανάμεικτα με χώμα να αναδίδουν θαυμαστή ευωδία. Τα ιερά λείψανα τοποθετήθηκαν στο καθολικό της μονής και η τιμία κάρα φυλάχθηκε μέσα σε ασημένια θήκη. Οι μοναχοί εκείνου του τόπου βεβαίωναν ότι ο Άγιος είχε επιτελέσει πολλά και μεγάλα θαύματα.

Η μνήμη του διατηρήθηκε ζωντανή σε όλο το διάστημα της Τουρκοκρατίας στις καρδιές των κατοίκων του νησιού. Το χίλια εννιακόσια ενενήντα εννέα μετά Χριστόν εντοπίστηκε στις Τρεις Ελιές μια εικόνα του χίλια εξακόσια ογδόντα εννέα μετά Χριστόν. Πρόκειται για έργο του αγιογράφου Λεοντίου από τη Λεμεσό, με την επιγραφή Ο Άγιος Θεοφάνης ο Νέος.

Σήμερα η εικόνα φυλάσσεται στο Επισκοπείο της Μητροπόλεως Μόρφου, ενώ τα ιερά λείψανα παραμένουν άγνωστο πού βρίσκονται.