Η Παναγία η Σπηλιώτισσα στα Άγραφα της Πίνδου

Πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο των Αγράφων, μέσα σε ένα σπήλαιο που κρύβεται κάτω από το μοναστήρι, βρέθηκε κάποτε η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας. Η παράδοση θέλει την εικόνα αυτή έργο του ίδιου του Ευαγγελιστή Λουκά, και γύρω της χτίστηκε ολόκληρη η ιστορία της Μονής Σπηλιάς. Κοντά στο χωριό Κουμπουριανά, σε έναν τόπο δύσβατο και άγριο, ξεχωρίζει η Ιερά Μονή της Παναγίας της Σπηλιώτισσας, αφιερωμένη στη Ζωοδόχο Πηγή.

Είναι κτισμένη στην προεξοχή ενός βράχου, ακριβώς πάνω από το σπήλαιο όπου φανερώθηκε η ιερή εικόνα και από όπου πήρε και την ονομασία της. Ο επισκέπτης που πλησιάζει νιώθει δέος και ίλιγγο μπροστά στον απότομο γκρεμό που ανοίγεται κάτω από τα πόδια του. Στο βάθος του φαραγγιού κυλά ένας παραπόταμος του Αχελώου, ενώ στα ανατολικά υψώνονται απροσπέλαστοι βράχοι που προστατεύουν το μοναστήρι σαν φυσικό κάστρο.

Το όλο τοπίο δίνει την αίσθηση ενός κρυφού καταφυγίου, φτιαγμένου από τη φύση και αγιασμένου από την παρουσία της Θεοτόκου. Η μορφή του τόπου συνδέεται άρρηκτα με την ιστορία της Μονής. Η Μονή περιβάλλεται από ισχυρό οχυρωματικό τείχος που της προσδίδει όψη φρουρίου μέσα στην ερημιά των Αγράφων.

Στο εσωτερικό του τείχους σώζεται το Καθολικό, ο μεγαλοπρεπής Ναός της Ζωοδόχου Πηγής, χτισμένος σε βυζαντινό ρυθμό. Δίπλα του υψώνεται και ένα μικρό παρεκκλήσιο αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, που χρονολογείται από τον δέκατο έκτο αιώνα. Η τοιχογράφηση του παρεκκλησίου ολοκληρώθηκε έναν αιώνα αργότερα, χαρίζοντας στον χώρο μια σπάνια εικαστική ομορφιά.

Σε επιγραφή έξω από το Καθολικό αναφέρεται ότι ο ναός ανοικοδομήθηκε τον Απρίλιο του χίλια επτακόσια τριάντα έξι. Συνέδραμαν τότε ο ιερομόναχος Παρθένιος μαζί με τους ιερείς Ιωνά, Γαβριήλ και Ανανία, αφήνοντας τα ονόματά τους χαραγμένα στην πέτρα. Το επίχρυσο ξυλόγλυπτο τέμπλο του Καθολικού φιλοτεχνήθηκε από τους τεχνίτες Γεώργιο και Ιωάννη, επί ηγουμένου Γαβριήλ του ιερομονάχου, το χίλια επτακόσια εβδομήντα εννέα.

Η αγιογράφηση του τέμπλου έγινε από τον αγιογράφο Θεόδωρο από τη Μεγαλοβλαχία, το χίλια επτακόσια τριάντα επτά, όπως μαρτυρεί επιγραφή κάτω από τη δεσποτική εικόνα του Χριστού. Έτσι η Μονή έγινε ταυτόχρονα τόπος προσευχής και θησαυροφυλάκιο τέχνης. Η Μονή Σπηλιάς δεν υπήρξε μόνο πνευματικό κέντρο, αλλά συνέβαλε ουσιαστικά και στην Επανάσταση του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα.

Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης κατέφευγε συχνά στο μοναστήρι αυτό, λόγω της φυσικά οχυρωμένης θέσης του, και διοργάνωνε εκεί πολεμικές συσκέψεις και συμβούλια. Αργότερα, κατά την επανάσταση των Αγράφων, που υπεκίνησε η Ελληνική Κυβέρνηση για την απελευθέρωση της Θεσσαλίας, η Μονή λειτούργησε ως στραταρχείο. Το χίλια οκτακόσια τριάντα επτά εγκαταστάθηκε εκεί η Επαναστατική Κυβέρνηση υπό τον Αλεξανδρή, ενώ πάνω από τη Μονή σώζονται μέχρι σήμερα τα παλιά οχυρώματα.

Η Μονή πανηγυρίζει με ιδιαίτερη λαμπρότητα στις δεκαπέντε Αυγούστου, ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, καθώς και την Παρασκευή της Διακαινησίμου εβδομάδος, στη γιορτή της Ζωοδόχου Πηγής. Καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες, πλήθος προσκυνητών από κάθε γωνιά της Ελλάδας ανεβαίνει το βουνό για να προσκυνήσει. Όλοι σπεύδουν να ασπαστούν την περίπυστη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας, που η παράδοση θέλει έργο του Ευαγγελιστή Λουκά.

Έτσι η Σπηλιώτισσα παραμένει ζωντανή καρδιά των Αγράφων, σκαλισμένη στον βράχο και στις ψυχές των πιστών.