Οι Όσιοι θεμελιωτές της Λαύρας του Πσκωφ

Κάποτε δύο κυνηγοί από το Ίζμπορσκ ανέβηκαν στον λόφο πάνω από το ρυάκι Καμένετς και άκουσαν αόρατη ψαλμωδία να γεμίζει τον αέρα με ευωδία λιβανιού. Εκεί, μέσα σε φυσικές σπηλιές που οι ντόπιοι αποκαλούσαν άγιο λόφο, είχαν ήδη εγκατασταθεί άγνωστοι ερημίτες, οι πρώτοι σιωπηλοί θεμελιωτές της μεγάλης Λαύρας του Πσκωφ. Κανείς δεν γνωρίζει με ακρίβεια πότε έφτασαν εκείνοι οι πρώτοι μοναχοί στον τόπο αυτόν της προσευχής και της ησυχίας.

Το Χρονικό της μονής διασώζει τη μαρτυρία των κυνηγών, που έμειναν γνωστοί με το παρωνύμιο Σελίσι και διηγήθηκαν όσα είδαν και άκουσαν. Έλεγαν πως ανέβηκαν με τον πατέρα τους στον απόμακρο λόφο, όπου σήμερα στέκει ο ναός της Θεοτόκου, και άκουσαν ψαλμωδίες αρμονικές και κατανυκτικές. Οι ψάλτες όμως πουθενά δεν φαίνονταν, ενώ η ευωδία του θυμιάματος γέμιζε όλη την περιοχή σαν θεϊκή παρουσία.

Από εκείνους τους πρώτους γέροντες μόνο το όνομα του Μάρκου διασώθηκε στη μνήμη της Εκκλησίας και των πιστών. Ψαράδες τον αντίκρισαν κάποτε κοντά στους τρεις βράχους, πάνω από τη μετέπειτα σπηλιά της Παναγίας. Δεν κατάφεραν ποτέ να μάθουν την καταγωγή του, τον τόπο προέλευσής του ή τις συνθήκες της κοιμήσεώς του.

Στο Συνοδικό της μονής ο Γέροντας Μάρκος αναγραφόταν ως δεύτερος ηγούμενος της Λαύρας του Πσκωφ. Ο άγιος Κορνήλιος, που τιμάται στις είκοσι Φεβρουαρίου, αμφέβαλε για την εγκυρότητα αυτής της επιγραφής και διέταξε να σβηστεί το όνομα από τα δίπτυχα. Ξαφνικά όμως έπεσε σε βαριά αρρώστια και του αποκαλύφθηκε πως αυτή ήταν η τιμωρία για την προσβολή προς τον όσιο.

Έσπευσε αμέσως στον τάφο του Γέροντα Μάρκου, ζήτησε με δάκρυα συγχώρεση και αποκατέστησε το όνομά του στο Συνοδικό της μονής. Αργότερα, όταν διανοίχθηκε ο σπηλαιώδης ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και επεκτάθηκαν τα ταφικά σπήλαια, ο ηγούμενος Δωρόθεος βρήκε τον τάφο του οσίου παραμελημένο. Τα ιερά λείψανα και τα ενδύματα όμως είχαν διατηρηθεί ακέραια, σαν μαρτυρία της αγιότητας του πρώτου εκείνου ασκητή.

Το χίλια τετρακόσια εβδομήντα δύο ο χωρικός Ιβάν Δημέντιεφ έκοβε τα δέντρα του δασωμένου λόφου για τις ανάγκες του. Ένα δέντρο κύλησε στην πλαγιά, ξερίζωσε ένα άλλο και αποκάλυψε την είσοδο μιας θαυμαστής σπηλιάς. Πάνω από την είσοδο φαινόταν καθαρά η επιγραφή «Σπήλαιο κτισμένο από τον Θεό», γραμμένη με μυστηριώδη τρόπο.

Η παράδοση λέει πως ο διά Χριστόν σαλός Βαρλαάμ ερχόταν συχνά εκεί και έσβηνε την επιγραφή με τα χέρια του. Η επιγραφή όμως εμφανιζόταν θαυματουργικά κάθε φορά πάνω από την είσοδο του σπηλαίου, σαν σφραγίδα της θείας ευδοκίας. Στον ιερό αυτόν τόπο, όπου είχαν προσευχηθεί οι πρώτοι ασκητές, έφτασε κάποια στιγμή ο ιερέας Ιωάννης με το παρωνύμιο Σέστνικ.

Καταγόταν από τα εδάφη της Μόσχας και υπηρετούσε ως εφημέριος στο Γιούριεφ, τη σημερινή πόλη Τάρτου της Εσθονίας. Λειτουργούσε σε ορθόδοξο ναό, που είχαν ιδρύσει άνθρωποι από το Πσκωφ προς τιμήν του αγίου Νικολάου και του μεγαλομάρτυρα Γεωργίου. Μαζί με τον ιερέα Ισίδωρο στήριζε πνευματικά τους Ρώσους πιστούς που ζούσαν τότε στα μέρη εκείνα της Λιβονίας.

Το χίλια τετρακόσια εβδομήντα αναγκάστηκε να φύγει με την οικογένειά του στο Πσκωφ, εξαιτίας του διωγμού των Γερμανών Καθολικών. Όταν πληροφορήθηκε τον μαρτυρικό θάνατο του αγίου Ισιδώρου, που τιμάται στις οκτώ Ιανουαρίου, πήρε μια οριστική απόφαση. Θέλησε να εγκατασταθεί στο νεοφανές θεόκτιστο σπήλαιο, ώστε εκεί, στα σύνορα με τους Λιβονούς, να ιδρύσει μοναστήρι ως προπύργιο και φύλακα της Ορθοδοξίας.

Δεν πρόλαβε όμως να χαρεί τον νέο τόπο της ασκήσεώς του, γιατί η σύζυγός του αρρώστησε ξαφνικά πολύ βαριά. Πρόλαβε να λάβει το μοναχικό σχήμα με το όνομα Βάσσα και κοιμήθηκε σύντομα εν ειρήνη Κυρίου. Η αγιότητά της φανερώθηκε αμέσως μετά την κοίμησή της με ένα ασυνήθιστο σημείο.

Ο σύζυγός της και ο πνευματικός της πατέρας ενταφίασαν την οσία Βάσσα, που τιμάται στις δεκαεννέα Μαρτίου, μέσα στον τοίχο του θεόκτιστου σπηλαίου. Τη νύχτα όμως το φέρετρό της σηκώθηκε από τη γη με αόρατη δύναμη του Θεού. Ο πατήρ Ιωάννης και ο πνευματικός της θεώρησαν ότι αυτό συνέβη επειδή δεν είχαν τελέσει ολόκληρη την εξόδιο ακολουθία της.

Έψαλαν λοιπόν τη νεκρώσιμη ακολουθία για δεύτερη φορά και ενταφίασαν ξανά το σώμα της οσίας. Το πρωί όμως βρήκαν και πάλι το φέρετρο πάνω από το χώμα, χωρίς να έχει αγγιχθεί. Τότε κατάλαβαν πως αυτό ήταν θεϊκό σημείο και άνοιξαν τον τάφο της στην αριστερή πλευρά του σπηλαίου.

Ο Ιωάννης συγκλονισμένος έγινε μοναχός με το όνομα Ιωνάς και αφοσιώθηκε ακόμη πιο θερμά στους πνευματικούς αγώνες. Άνοιξε μόνος του τον σπηλαιώδη ναό και κατασκεύασε δύο κελιά πάνω σε στύλους με κόπο και προσευχή. Ζήτησε μετά από τους κληρικούς του καθεδρικού ναού της Αγίας Τριάδος στο Πσκωφ να εγκαινιάσουν τον νέο ναό του.

Εκείνοι όμως αρνήθηκαν τότε να το πράξουν, εξαιτίας της ασυνήθιστης και απομονωμένης θέσεως του ιερού σπηλαίου. Ο όσιος Ιωνάς δεν λιγοψύχησε και ζήτησε την ευλογία του αρχιεπισκόπου Θεοφίλου του Νόβγκοροντ. Στις δεκαπέντε Αυγούστου του χίλια τετρακόσια εβδομήντα τρία ο σπηλαιώδης ναός εγκαινιάσθηκε επ’ ονόματι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Κατά τη διάρκεια των εγκαινίων συνέβη θαύμα από την ιερή εικόνα της Παναγίας, που έμελλε να μείνει για πάντα στη μνήμη της μονής. Μια τυφλή γυναίκα, σταλμένη από τον φιλάνθρωπο Θεό, βρήκε αμέσως το φως της ως πρώτη δωρεά της Παναγίας. Η ημερομηνία εκείνη θεωρείται και η επίσημη ημέρα ιδρύσεως της ιστορικής Λαύρας του Πσκωφ.

Ο όσιος Ιωνάς συνέχισε τους αγώνες του στο σπηλαιώδες μοναστήρι μέχρι το χίλια τετρακόσια ογδόντα. Τότε εκοιμήθη ειρηνικά, αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο πνευματικό έργο και ζωντανή την παρακαταθήκη του. Στο σώμα του βρήκαν τότε έναν αλυσιδωτό θώρακα, που πρόδωσε την κρυφή και αυστηρή του άσκηση.

Ο θώρακας αυτός κρεμάστηκε πάνω από τον τάφο του ως σιωπηλή μαρτυρία της αφανούς πνευματικής του παλαίστρας. Αργότερα όμως κλάπηκε από τους Γερμανούς εισβολείς, σε μία από τις πολλές επιδρομές κατά της ευλογημένης μονής. Τα ιερά λείψανα του οσίου Ιωνά αναπαύονται στα σπήλαια, δίπλα στα λείψανα του Γέροντα Μάρκου και της οσίας Βάσσας.

Έτσι οι τρεις θεμελιωτές της Λαύρας ενώθηκαν και μετά την κοίμησή τους, όπως ήταν ενωμένοι στους ασκητικούς τους αγώνες. Κάποτε, όταν η μονή πολιορκούνταν από τους εχθρούς, οι Λιβονοί ιππότες θέλησαν να ανοίξουν το κάλυμμα του φερέτρου της οσίας Βάσσας. Καθώς πλησίασαν με το σπαθί τους, ξεπήδησε ξαφνικά φωτιά από μέσα και τους έδιωξε γεμάτους τρόμο.

Τα ίχνη εκείνης της τιμωρητικής φλόγας διακρίνονται ακόμη και σήμερα πάνω στο ξύλο του ιερού φερέτρου. Η παλαιά θαυματουργή εικόνα της Κοιμήσεως φιλοτεχνήθηκε γύρω στο χίλια τετρακόσια είκοσι ένα από τον αγιογράφο του Πσκωφ Αλέξιο Μαλύ. Φυλάσσεται σήμερα στο ιερό βήμα του ναού της Κοιμήσεως, ως πολύτιμη παρακαταθήκη της μονής.

Η άλλη εικόνα της Παναγίας, με σκηνές του βίου της γύρω στις παρυφές, αποτελεί τη βασική προστάτιδα εικόνα του σπηλαιώδους ναού. Η μνήμη των τριών θεμελιωτών παραμένει ζωντανή στις καρδιές των πιστών.