Άγιος Ερμογένης ο Πατριάρχης Μόσχας

Μέσα στο σκοτεινό κελί της μονής των Θαυμάτων, ένας γέροντας Πατριάρχης πέθανε από την πείνα, χωρίς να λυγίσει μπροστά στους Πολωνούς κατακτητές. Λίγο νωρίτερα, με τη γραφίδα του είχε σηκώσει ολόκληρο έθνος σε εξέγερση για την ελευθερία της Ορθόδοξης Ρωσίας. Πρόκειται για τον άγιο Ερμογένη, ιερομάρτυρα και Πατριάρχη Μόσχας, του οποίου η μνήμη τιμάται στις δεκαεπτά Φεβρουαρίου.

Γεννήθηκε γύρω στα χίλια πεντακόσια τριάντα μετά Χριστόν και καταγόταν από τους Κοζάκους του Δον, με βαθιές ρίζες στην ορθόδοξη παράδοση. Στην πόλη του Καζάν υπηρέτησε ως ιερέας στον ναό του Αγίου Νικολάου, κοντά στην αγορά της πόλεως. Αργότερα έγινε μοναχός και ανέλαβε ηγούμενος της μονής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Καζάν.

Στις δεκατρείς Μαΐου του έτους χίλια πεντακόσια ογδόντα εννέα χειροτονήθηκε επίσκοπος και έγινε ο πρώτος Μητροπολίτης Καζάν. Όταν ακόμη ήταν εφημέριος στον Άγιο Νικόλαο, αξιώθηκε να γίνει μάρτυρας της εμφανίσεως της θαυματουργής εικόνος της Παναγίας του Καζάν. Με την ευλογία του Αρχιεπισκόπου Ιερεμία μετέφερε ο ίδιος τη νεοφανή εικόνα από τον τόπο της ευρέσεως στον ναό του Αγίου Νικολάου.

Λίγα χρόνια αργότερα, χάρη στο σπάνιο φιλολογικό του τάλαντο, συνέταξε διήγηση για την εύρεση της εικόνος και τα θαύματα που επιτελούνταν μέσω αυτής. Παράλληλα, έδειξε μεγάλη ποιμαντική φροντίδα για τους Τατάρους που είχαν προσέλθει στην πίστη του Χριστού. Τους συγκέντρωνε στον καθεδρικό ναό και επί ημέρες τους κατηχούσε στην ορθόδοξη διδασκαλία.

Φρόντισε επίσης για τη μετακομιδή των ιερών λειψάνων του αγίου Γερμανού, δευτέρου αρχιεπισκόπου Καζάν, που είχε κοιμηθεί στη Μόσχα κατά τη διάρκεια θανατηφόρας επιδημίας. Με ευλογία του Πατριάρχη Ιώβ, τα τίμια λείψανα ενταφιάστηκαν στη μονή της Κοιμήσεως του Σβιγιάζσκ. Στις εννέα Ιανουαρίου του έτους χίλια πεντακόσια ενενήντα δύο, ο άγιος Ερμογένης απηύθυνε επιστολή στον Πατριάρχη Ιώβ.

Ζητούσε ταπεινά την άδεια να μνημονεύονται στη μητρόπολή του οι ορθόδοξοι στρατιώτες που έπεσαν για την πίστη και την πατρίδα σε μάχη εναντίον των Τατάρων. Ανέφερε επίσης τρεις μάρτυρες, οι οποίοι είχαν δώσει τη ζωή τους στο Καζάν για την αγάπη του Χριστού, μεταξύ των οποίων έναν Ρώσο ονόματι Ιωάννη και δύο νεοφώτιστους Τατάρους, τον Στέφανο και τον Πέτρο. Ο Πατριάρχης Ιώβ απάντησε με σχετικό διάταγμα, ορίζοντας μνημόσυνο για όλους τους πεσόντες στρατιώτες του Καζάν και εγγραφή τους στο μέγα Συνοδικό της Κυριακής της Ορθοδοξίας.

Ο άγιος Ερμογένης διένειμε το πατριαρχικό διάταγμα σε όλη την επαρχία του, ζητώντας από ναούς και μονές να τελούν λειτουργίες και μνημόσυνα για τους τρεις μάρτυρες. Η αγάπη του για την παράδοση και ο ζήλος για τη φωτιστική διακονία προς τους Ταρτάρους χαρακτήριζαν κάθε του ενέργεια. Λίγα χρόνια μετά, με τη δική του ενεργό συμμετοχή, αποκαλύφθηκαν τα ιερά λείψανα δύο μεγάλων θαυματουργών του Καζάν, του αγίου Γουρία, πρώτου αρχιεπισκόπου Καζάν, και του αγίου Βαρσανουφίου, επισκόπου Τβερ.

Ο τσάρος Θεόδωρος Ιωάννοβιτς είχε διατάξει την ανέγερση νέου λίθινου ναού στη μονή της Μεταμορφώσεως, εκεί όπου ήταν θαμμένοι οι άγιοι. Όταν άνοιξαν οι τάφοι, ο άγιος Ερμογένης παρευρέθηκε με πλήθος κληρικών και αντίκρυσε με δέος τα άφθαρτα λείψανα και τα άχραντα ενδύματα. Με ευλογία του Πατριάρχη Ιώβ και προσταγή του τσάρου, τα ιερά λείψανα κατατέθηκαν στον νέο ναό.

Ο ίδιος συνέγραψε αργότερα τους βίους των δύο αυτών ιεραρχών, αφήνοντας πολύτιμη πνευματική παρακαταθήκη. Στις τρεις Ιουλίου του έτους χίλια εξακόσια έξι, ο Μητροπολίτης Ερμογένης ενθρονίστηκε ως Πατριάρχης Μόσχας στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως. Ο Μητροπολίτης Ισίδωρος του παρέδωσε τη βακτηρία του αγίου Πέτρου, του θαυματουργού της Μόσχας, ενώ ο τσάρος του χάρισε εγκόλπιο στολισμένο με πολύτιμους λίθους, λευκό καλυμμαύχι και ποιμαντορική ράβδο.

Κατά το αρχαίο έθιμο, ο νέος Πατριάρχης έκανε την επίσημη είσοδό του καθισμένος επάνω σε όνο, μιμούμενος τον Κύριο. Η ποιμαντορία του συνέπεσε με μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους του ρωσικού έθνους, την εποχή του ψευδοτσαρέβιτς Δημητρίου και του Πολωνού βασιλιά Σιγισμούνδου του Τρίτου. Ο πρώτος ιεράρχης αφιέρωσε όλες τις δυνάμεις του στην υπηρεσία της Εκκλησίας και της πατρίδας του.

Με θεϊκή έμπνευση στάθηκε όρθιος απέναντι στους προδότες και τους εχθρούς, οι οποίοι ήθελαν να επιβάλουν την Ουνία και τον δυτικό καθολικισμό σε ολόκληρη τη Ρωσία. Δεν ήταν μόνος σε αυτόν τον αγώνα, καθώς πολλοί ομογενείς του ακολούθησαν το παράδειγμά του και τον υποστήριξαν. Όταν ο σφετεριστής εγκαταστάθηκε κοντά στη Μόσχα, στο Τουσίνο, ο Πατριάρχης απέστειλε δύο φλογερές επιστολές στους Ρώσους προδότες.

Στις επιστολές αυτές τους θύμιζε τους όρκους της Ορθοδόξου πίστεως, μέσα στους οποίους γεννήθηκαν, βαπτίστηκαν και ανατράφηκαν. Τους καλούσε να συνέλθουν, να σκεφτούν τους γονείς, τις γυναίκες και τα παιδιά τους, και να σταματήσουν τη συμμαχία τους με τους ξένους κατακτητές. Σύντομα η δικαία κρίση του Θεού έπεσε επάνω στον ληστή του Τουσίνου, ο οποίος δολοφονήθηκε από τους ίδιους τους συνεργάτες του στις ένδεκα Δεκεμβρίου του χίλια εξακόσια δέκα.

Όμως η Μόσχα παρέμενε σε κίνδυνο, καθώς οι Πολωνοί και οι προδότες του Σιγισμούνδου κατείχαν την πόλη. Ο Πατριάρχης συνέχισε να στέλνει έγγραφα σε πόλεις και χωριά, καλώντας το ρωσικό έθνος να απελευθερώσει τη Μόσχα και να εκλέξει νόμιμο τσάρο. Οι Μοσχοβίτες ξεσηκώθηκαν, οι Πολωνοί έκαψαν την πόλη και οχυρώθηκαν στο Κρεμλίνο.

Μαζί με Ρώσους προδότες, τον άρπαξαν με τη βία από τον πατριαρχικό θρόνο και τον φυλάκισαν στη μονή των Θαυμάτων. Τη Δευτέρα της Διακαινησίμου του χίλια εξακόσια ένδεκα, η ρωσική πολιτοφυλακή πλησίασε τη Μόσχα και άρχισε την πολιορκία του Κρεμλίνου. Οι έγκλειστοι Πολωνοί έστελναν συχνά αγγελιοφόρους στον Πατριάρχη, απαιτώντας να διατάξει την υποχώρηση του ρωσικού στρατού.

Ο γέροντας ιεράρχης αποκρίθηκε με σταθερότητα και αδιαπραγμάτευτο φρόνημα. Τους είπε πως δεν φοβάται απειλές ανθρώπων και πως φοβάται μόνο τον Θεό. Εάν οι εχθροί έφευγαν από τη Μόσχα, θα ευλογούσε την πολιτοφυλακή να αποχωρήσει· εάν παρέμεναν, θα ευλογούσε όλους να πολεμήσουν και να πεθάνουν για την Ορθόδοξη πίστη.

Μέσα από τη φυλακή του απέστειλε τελευταία εγκύκλιο επιστολή προς το ρωσικό έθνος, ευλογώντας τον απελευθερωτικό στρατό να πολεμήσει τους εισβολείς. Οι Ρώσοι στρατηγοί δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν για τον τρόπο καταλήψεως του Κρεμλίνου και της απελευθερώσεως του Πατριάρχου. Έτσι έμεινε περισσότερους από εννέα μήνες σε φοβερή απομόνωση, υπομένοντας στερήσεις και κακουχίες.

Στις δεκαεπτά Φεβρουαρίου του έτους χίλια εξακόσια δώδεκα, παρέδωσε το πνεύμα του στον Κύριο μαρτυρικά, από την πείνα. Η απελευθέρωση της Ρωσίας, για την οποία ο άγιος Ερμογένης στάθηκε με ακατάλυτη ανδρεία, επιτεύχθηκε λίγο αργότερα. Το λείψανό του ενταφιάστηκε αρχικά στη μονή των Θαυμάτων, αλλά το έτος χίλια εξακόσια πενήντα τέσσερα μεταφέρθηκε στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως της Μόσχας.

Η επίσημη ανακήρυξή του ως αγίου έγινε στις δώδεκα Μαΐου του χίλια εννιακόσια δεκατρία, εν μέσω βαθείας ευλάβειας του πιστού λαού.