Η Παναγία η Κτιτόρισσα της Μονής Βατοπεδίου

Μέσα σε ένα πηγάδι κάτω από μαρμάρινη πλάκα, μια λαμπάδα συνέχισε να καίει για εβδομήντα ολόκληρα χρόνια, μπροστά στην κρυμμένη εικόνα της Παναγίας. Όταν οι μοναχοί σήκωσαν την πλάκα, βρήκαν την ιερή εικόνα και τον σταυρό του Μεγάλου Κωνσταντίνου ακέραιους, με το φως ακόμη άσβεστο. Πρόκειται για τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Κτιτόρισσας, που φυλάσσεται έως σήμερα στην Ιερά Μονή Βατοπεδίου του Αγίου Όρους.

Η εικόνα αυτή φέρει επίσης τα ονόματα Αλταρνίτσα και Βηματάρισσα, λόγω της θέσης της μέσα στο ιερό βήμα του καθολικού. Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Μέγας, όταν έμαθε για τη θαυμαστή διάσωση του γιου του Αρκαδίου από βέβαιο πνιγμό στη θάλασσα, θέλησε να εκφράσει με συγκεκριμένο τρόπο την ευγνωμοσύνη του. Όχι μόνο στόλισε και πλούτισε την ιερά μονή, αλλά της δώρισε και μια εικόνα της Θεοτόκου κατασκευασμένη από μαστίχα.

Η εικόνα ονομάστηκε Κτιτόρισσα, σε ανάμνηση του γεγονότος ότι ο αυτοκράτορας υπήρξε ο κτίτορας της μονής. Τοποθετήθηκε στο καθολικό του Ευαγγελισμού, μέσα στο ιερό, πάνω στην ψηλή θέση του συνθρόνου. Από αυτή ακριβώς τη θέση της προήλθε και η ονομασία Βηματάρισσα, που υπενθυμίζει την παρουσία της στο άγιο βήμα.

Όταν Άραβες πειρατές επιτέθηκαν στο Άγιον Όρος, βρέθηκαν κάποτε πολύ κοντά στη Μονή Βατοπεδίου και απείλησαν άμεσα τα ιερά της κειμήλια. Ο εκκλησιαστικός της μονής, ο ιεροδιάκονος Σάββας, σκέφτηκε γρήγορα και έδρασε με αποφασιστικότητα για να σώσει τους ιερούς θησαυρούς. Πήρε την εικόνα της Παναγίας της Κτιτόρισσας μαζί με τον σταυρό που είχε δωρίσει ο άγιος Κωνσταντίνος ο Μέγας.

Τα έκρυψε προσεκτικά μέσα σε ένα πηγάδι, κάτω από το δάπεδο του ναού, και τα σκέπασε με μια βαριά μαρμάρινη πλάκα. Πριν τρέξει να σωθεί, άναψε μια λαμπάδα μπροστά στο ιερό αυτό κρυψώνα, σαν αδιάλειπτη προσευχή προς τη Θεοτόκο. Οι πειρατές τον συνέλαβαν αιχμάλωτο και τον μετέφεραν μακριά από το Άγιον Όρος.

Έμεινε στη σκλαβιά για σαράντα ή και εβδομήντα ολόκληρα χρόνια, σύμφωνα με την παράδοση που σώθηκε στη μονή. Όταν τελικά ελευθερώθηκε, επέστρεψε γέροντας πια στο ερειπωμένο και ρημαγμένο μοναστήρι της μετανοίας του. Με δική του υπόδειξη οι μοναχοί σήκωσαν τη μαρμάρινη πλάκα και αντίκρισαν ένα συγκλονιστικό θέαμα μέσα στο πηγάδι.

Η εικόνα και ο σταυρός ήταν εκεί, και η λαμπάδα συνέχιζε ακόμη να καίει αναμμένη. Από τη στιγμή εκείνη της θαυμαστής εύρεσης, μια ακοίμητη λαμπάδα καίει διαρκώς μπροστά στην εικόνα της Παναγίας της Κτιτόρισσας. Βρίσκεται στη δεξιά πλευρά, και οι μοναχοί φροντίζουν με ευλάβεια να μη σβήσει ποτέ ούτε μια στιγμή.

Παραδίδουν τη φλόγα από γενιά σε γενιά, με τη βεβαιότητα ότι θα εξακολουθήσει να φέγγει όσο στέκει όρθια η ιερά μονή. Επειδή τα δύο ιερά κειμήλια βρέθηκαν ημέρα Δευτέρα, καθιερώθηκε έκτοτε ξεχωριστή λειτουργική τιμή της Θεοτόκου. Κάθε Δευτέρα ψάλλεται πανηγυρική παράκληση στην Παναγία μέσα στο καθολικό της μονής, με ιδιαίτερη κατάνυξη και λαμπρότητα.

Την επόμενη ημέρα, την Τρίτη, τελείται επίσημη Θεία Λειτουργία στον ίδιο κεντρικό ναό προς τιμήν της Κτιτόρισσας. Κατά τη Λειτουργία αυτή ευλογούνται κόλλυβα και προσφέρεται μέρος του προσφόρου ειδικά προς τιμήν της Υπεραγίας Θεοτόκου. Η ευλαβική αυτή τάξη συνεχίζεται αδιάλειπτα εδώ και εννέα ολόκληρους αιώνες μέσα στη ζωή της μονής.

Μαρτυρεί την αλήθεια του γεγονότος, που έμεινε βαθιά χαραγμένη στη συνείδηση και την παράδοση των πατέρων του Βατοπεδίου. Αποτελεί ζωντανή απόδειξη της προστασίας της Παναγίας πάνω στο ιστορικό αυτό μοναστήρι. Η ιδιαίτερη λαμπρότητα της εορτής αυτής φαίνεται καθαρά από έναν πολύ σημαντικό λειτουργικό λόγο.

Σύμφωνα με την καθιερωμένη τάξη του Αγίου Όρους, η Θεία Λειτουργία τελείται στα καθολικά των μονών μόνο τις Κυριακές και τις μεγάλες δεσποτικές και θεομητορικές εορτές. Τις υπόλοιπες καθημερινές ημέρες της εβδομάδας οι ιερές ακολουθίες τελούνται πάντοτε στα παρεκκλήσια και στα πλάγια ιερά. Η Τρίτη όμως της Κτιτόρισσας αποτελεί εξαίρεση, αφού η Λειτουργία τελείται στο ίδιο το καθολικό της μονής.

Η εικόνα της Παναγίας βρίσκεται σήμερα μέσα στο ιερό του καθολικού του Ευαγγελισμού, πάνω στο σύνθρονο. Ο τίμιος σταυρός του αγίου Κωνσταντίνου παραμένει σταθερά τοποθετημένος επάνω στην αγία Τράπεζα. Η αρχική εικόνα της Βηματάρισσας φέρει χρυσή επένδυση που χρονολογείται από τα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα.

Πάνω στην επένδυση υπάρχει σαφής επιγραφή με το όνομα του χρυσοχόου Νικολάου από τη Νικολίτσα και τη χρονολογία της κατασκευής. Κατά τις λιτανείες της μονής, η ιερή αυτή εικόνα προηγείται πάντοτε όλων των άλλων εικόνων και κειμηλίων. Ξεχωριστή μνήμη της Παναγίας της Κτιτόρισσας τελείται και την Τρίτη της Διακαινησίμου εβδομάδας.

Τότε λιτανεύεται πανηγυρικά γύρω από όλο τον περίβολο της ιστορικής Μονής Βατοπεδίου.