Ο Ιερομάρτυς Υπάτιος Γαγγρών

Στον ερημικό δρόμο της επιστροφής του προς τα Γάγγρα, σχισματικοί οπαδοί του Νοβάτου και του Φηλικισσίμου έπεσαν επάνω του με σπαθιά και δόρατα. Μία γυναίκα αρειανή τον αποτελείωσε χτυπώντας τον στο κεφάλι με μία βαριά πέτρα, ενώ εκείνος προσευχόταν για τους φονιάδες του. Ο ιερομάρτυς Υπάτιος υπήρξε επίσκοπος της πόλεως των Γαγγρών στην Παφλαγονία της Μικράς Ασίας.

Έζησε σε χρόνια δύσκολα, όταν η Εκκλησία αγωνιζόταν να κρατήσει την ορθή πίστη μέσα σε μεγάλες ταραχές. Το έτος τριακόσια είκοσι πέντε συμμετείχε στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας, εκεί όπου αναθεματίστηκε η αίρεση του Αρείου. Στάθηκε δίπλα στους μεγάλους πατέρες της Εκκλησίας και υπερασπίστηκε το δόγμα της θεότητας του Χριστού.

Η παρουσία του εκεί μαρτυρά το κύρος και την πνευματική του ωριμότητα μέσα στο σώμα των επισκόπων. Όταν τελείωσαν οι εργασίες της συνόδου, ο άγιος επέστρεψε στην επισκοπή του γεμάτος ζήλο για το ποίμνιό του. Όμως οι εχθροί της αλήθειας δεν τον άφησαν να εργαστεί ήσυχα για πολύ καιρό ακόμα.

Οι ίδιοι άνθρωποι που είχαν αποσχιστεί από την Εκκλησία ετοίμαζαν κρυφά την επίθεση εναντίον του πιστού ιεράρχη. Το έτος τριακόσια είκοσι έξι, καθώς ο Υπάτιος γύριζε από την Κωνσταντινούπολη πίσω στα Γάγγρα, οι σχισματικοί παραφύλαξαν τη συνοδεία του σε έρημο τόπο. Με μανία τον τρύπησαν με τα όπλα τους και τον πέταξαν μέσα σε ένα βάλτο, νομίζοντας πως θα κρύψουν για πάντα το έγκλημά τους.

Ο άγιος, μιμούμενος τον πρωτομάρτυρα Στέφανο, ύψωσε φωνή προσευχής για όσους τον κακοποιούσαν με τόση σκληρότητα. Δεν ζήτησε εκδίκηση, αλλά παρακάλεσε τον Κύριο να συγχωρήσει την τύφλωση εκείνων των ψυχών. Τότε μία αρειανή γυναίκα πλησίασε και του κατάφερε θανατηφόρο χτύπημα στο κεφάλι με μία πέτρα.

Έτσι παρέδωσε το πνεύμα του ο καλός ποιμένας, βάφοντας με το αίμα του το χώμα της Παφλαγονίας. Οι δολοφόνοι έκρυψαν βιαστικά το άγιο λείψανο μέσα σε ένα σπήλαιο, για να μη φανεί η πράξη τους. Όμως ο Θεός φρόντισε ώστε ένας απλός χριστιανός, που φύλαγε εκεί μέσα άχυρα, να ανακαλύψει το σώμα.

Αναγνώρισε αμέσως τον επίσκοπό του και έτρεξε με δάκρυα στην πόλη να ειδοποιήσει τους κατοίκους. Οι πιστοί των Γαγγρών έσπευσαν και έθαψαν με ευλάβεια τον αγαπημένο αρχιποίμενά τους. Μετά την κοίμησή του, τα ιερά λείψανα του αγίου Υπατίου έγιναν πηγή πλήθους θαυμάτων για όσους έτρεχαν με πίστη κοντά τους.

Πολλοί δαιμονισμένοι ελευθερώθηκαν από τα ακάθαρτα πνεύματα και πολλοί άρρωστοι βρήκαν την υγεία τους μέσα από τη χάρη του μάρτυρα. Το όνομά του απλώθηκε γρήγορα και ξεπέρασε τα όρια της επισκοπής του, φτάνοντας σε μακρινούς τόπους της οικουμένης. Από παλιά μάλιστα ο ιερομάρτυς τιμήθηκε ιδιαιτέρως μέσα στη ρωσική γη και αγαπήθηκε από τον πιστό λαό.

Το έτος χίλια τριακόσια τριάντα ιδρύθηκε στην Κοστρομά η περίφημη μονή Ιπάτιεφ προς τιμήν του αγίου. Η μονή κτίστηκε στον τόπο όπου η Μητέρα του Θεού εμφανίστηκε κρατώντας τον προαιώνιο Χριστό, μαζί με τον απόστολο Φίλιππο και τον ιερομάρτυρα Υπάτιο. Η αποκάλυψη αυτή έδωσε στον χώρο ξεχωριστή ιερότητα και προσέλκυσε πλήθος μοναχών και προσκυνητών.

Το μοναστήρι αναδείχθηκε με τα χρόνια σε σημαντικό κέντρο πνευματικής ζωής για ολόκληρο το ρωσικό έθνος. Έπαιξε ρόλο αποφασιστικό στη ζωή της χώρας, ιδίως κατά την ταραγμένη εποχή των μεγάλων δοκιμασιών. Πολλοί ηγέτες και απλοί άνθρωποι έβρισκαν εκεί στήριγμα και παρηγοριά.

Τα αρχαία χειρόγραφα του Βίου του ιερομάρτυρα Υπατίου κυκλοφόρησαν ευρύτατα μέσα στη ρωσική εκκλησιαστική γραμματεία. Ένα από αυτά ενσωματώθηκε στο μεγάλο έργο των Αναγνωστικών Μηναίων του μητροπολίτη Μακαρίου, που συντάχθηκε ανάμεσα στα χρόνια χίλια πεντακόσια σαράντα δύο και χίλια πεντακόσια εξήντα τέσσερα. Μέσα στον Βίο αυτόν διασώζεται μία συγκινητική διήγηση για την εμφάνιση του Σωτήρα Χριστού στον άγιο την παραμονή του μαρτυρίου του.

Ο Κύριος τον ενίσχυσε προσωπικά, ώστε να αντιμετωπίσει με γενναιότητα την ώρα της θυσίας του. Η ακολουθία της εορτής του περιλαμβάνει τον Βίο, αρκετές προσευχές και λόγους εγκωμίου και πνευματικής διδασκαλίας προς τους πιστούς. Η ευλαβική τιμή προς τον άγιο εκφράστηκε επίσης μέσα από πολλές ρωσικές λειτουργικές συνθέσεις διαφόρων εποχών.

Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα γράφτηκε νέα ακολουθία προς τιμήν του ιερομάρτυρα Υπατίου από Ρώσους υμνογράφους. Αυτή η ακολουθία διακρίνεται από εκείνη που είχε συνθέσει παλαιότερα ο άγιος Ιωσήφ ο Στουδίτης στο Μηναίο του Μαρτίου. Έτσι η μνήμη του επισκόπου των Γαγγρών διατηρήθηκε ζωντανή μέσα στους αιώνες και συνεχίζει να εμπνέει τον ορθόδοξο λαό μέχρι σήμερα.