Ιωάννης ο Χρυσόστομος, η χρυσή φωνή της Εκκλησίας

Ορφανός από στρατηγό πατέρα και μεγαλωμένος από μάνα χήρα μόλις είκοσι χρόνων, ο μικρός Ιωάννης διδάχθηκε νωρίς την αγάπη του Χριστού. Όταν αργότερα κήρυττε στην Αντιόχεια, οι έμποροι έκλειναν τα μαγαζιά τους και έτρεχαν στον ναό για να μη χάσουν λέξη του. Ο πατέρας του Σεκούνδος, αξιωματούχος του στρατού, έφυγε από αυτή τη ζωή λίγο μετά τη γέννησή του.

Η Ανθούσα, η μητέρα του, αρνήθηκε κάθε σκέψη για δεύτερο γάμο και αφιερώθηκε ολόκληρη στην ανατροφή του γιου της. Γεννήθηκε στην Αντιόχεια της Συρίας γύρω στα τριακόσια σαράντα επτά, μέσα σε οικογένεια εύπορη και βαθιά χριστιανική. Η μητέρα του φύτεψε στην καρδιά του την αγάπη για την αγνότητα, την πραότητα και τη δικαιοσύνη.

Τον εμπιστεύθηκε στους καλύτερους δασκάλους της εποχής και ιδιαίτερα στον φημισμένο ρήτορα Λιβάνιο. Εκείνος θαύμασε τόσο τα χαρίσματά του, ώστε ήλπιζε να τον αφήσει διάδοχό του στη ρητορική. Όμως ο Ιωάννης δεν παρασύρθηκε από τις φιλοδοξίες του κόσμου και από τη δόξα των αιθουσών.

Στράφηκε προς τη φιλοσοφία των αγίων και προς τη μελέτη των ιερών Γραφών με όλη του την ψυχή. Σε ηλικία δεκαοκτώ ετών δέχθηκε το άγιο βάπτισμα και λίγο αργότερα έγινε αναγνώστης της Εκκλησίας της Αντιόχειας. Από εκείνη την ώρα κανείς δεν τον άκουσε να ξεστομίσει ύβρη, ψέμα ή κακολογία εναντίον του πλησίον του.

Μαζί με τον αγαπημένο του φίλο Βασίλειο αποφάσισε να εγκαταλείψει κάθε δεσμό με τον θόρυβο της πόλης. Αποσύρθηκε στο πατρικό σπίτι και ζούσε με νηστεία, αγρυπνία και αδιάλειπτη προσευχή. Όταν η μητέρα του κοιμήθηκε, εκπλήρωσε επιτέλους την παλιά του επιθυμία και ανέβηκε στα όρη γύρω από την Αντιόχεια.

Έζησε τέσσερα χρόνια κάτω από την καθοδήγηση ενός σύρου ασκητή, σε υπακοή και απόλυτη φτώχεια. Έπειτα τραβήχτηκε ολομόναχος σε μια σπηλιά για άλλα δύο χρόνια σκληρής άσκησης. Εκεί δεν ξάπλωνε ποτέ για ύπνο, αλλά αναπαυόταν κρεμασμένος από έναν σχοινί.

Η μεγάλη νηστεία και το ψύχος έβλαψαν την υγεία του και αναγκάστηκε να γυρίσει στην Αντιόχεια. Από αυτή τη σύντομη ασκητική περίοδο απέκτησε σπάνια γνώση των θείων πραγμάτων. Στην Αντιόχεια χειροτονήθηκε διάκονος από τον άγιο Μελέτιο και πέντε χρόνια αργότερα πρεσβύτερος από τον διάδοχό του Φλαβιανό.

Για δώδεκα ολόκληρα χρόνια διακόνησε πνευματικά τη μεγάλη αυτή μητρόπολη με ζήλο πύρινο και αγάπη πατρική. Λέγεται ότι την ώρα της χειροτονίας του φάνηκε λευκή στήλη πάνω από το κεφάλι του, σημάδι της χάριτος. Η ευγλωττία του ήταν θαυμαστή και συγκλόνιζε τα πλήθη που κατέκλυζαν τους ναούς σε κάθε ομιλία του.

Συχνά διέκοπτε τον λόγο του ο θόρυβος των χειροκροτημάτων από τους ενθουσιασμένους ακροατές του. Τα λόγια του έμοιαζαν με άφθονα νερά ποταμού, που εισχωρούσαν βαθιά στις καρδιές και τις ανέβαζαν προς τον Θεό. Στήριζε το κήρυγμά του στην Αγία Γραφή και αγαπούσε να εξηγεί το κατά γράμμα νόημα με απλότητα.

Παρουσίαζε ταυτόχρονα την ενότητα του σχεδίου του Θεού μέσα από όλη την ιστορία της σωτηρίας. Από τότε όλοι τον ονόμασαν Χρυσόστομο, για τη χρυσή και γλυκύτατη φωνή του. Δεν αρκούνταν μόνο στο κήρυγμα, αλλά οργάνωνε φιλανθρωπίες και φρόντιζε για κάθε ψυχή σαν για τη δική του.

Όταν το πλήθος της Αντιόχειας γκρέμισε τα αγάλματα του αυτοκράτορα Θεοδοσίου, εκείνος μεσολάβησε και απέτρεψε αιματηρά αντίποινα. Τον αποκαλούσαν κήρυκα του ελέους και φωτεινό μάτι της μετάνοιας για την αγάπη που έδειχνε στους αμαρτωλούς. Όταν κοιμήθηκε ο αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Νεκτάριος, η φήμη του Ιωάννη είχε φτάσει σε όλη την αυτοκρατορία.

Ο αυτοκράτορας Αρκάδιος τον κάλεσε με τέχνασμα στη βασιλεύουσα, γιατί ήξερε πως ποτέ από ταπείνωση δεν θα δεχόταν τέτοιο αξίωμα. Ενθρονίστηκε τον Φεβρουάριο του τριακοσίου ενενήντα οκτώ από τον φθονερό Θεόφιλο Αλεξανδρείας. Αμέσως αφιερώθηκε στην πνευματική κάθαρση του κλήρου και στην ανανέωση της λατρευτικής ζωής.

Πούλησε τα πολυτελή αντικείμενα της αρχιεπισκοπής και έχτισε νοσοκομεία και ξενώνες για τους φτωχούς. Έτρωγε μόνος του και ελάχιστα, και απέφευγε τα επίσημα δείπνα της πρωτεύουσας. Επισκεπτόταν ο ίδιος τους αρρώστους, τους φυλακισμένους και κάθε ανθρώπινο πόνο.

Οργάνωσε λιτανείες και ψαλμωδίες μέσα στην πόλη και αγρυπνίες για όσους εργάζονταν την ημέρα. Έγραψε τις ευχές της Θείας Λειτουργίας, την οποία τελεί η Εκκλησία μέχρι σήμερα στα τραπέζια της. Όταν λειτουργούσε, έβλεπε συχνά πλήθη αγγέλων να κατεβαίνουν και να περιστοιχίζουν τον ναό του Θεού.

Ο μαθητής του Πρόκλος τον είδε μια νύχτα να γράφει με τον απόστολο Παύλο να του υπαγορεύει στο αυτί. Ο ζήλος του όμως ξεσήκωσε εχθρούς ανάμεσα στους κοσμικούς επισκόπους και τους ισχυρούς της αυλής. Ο Θεόφιλος Αλεξανδρείας εκμετάλλευσε τις φήμες και την υποδοχή που έκανε ο Ιωάννης σε διωγμένους μοναχούς.

Συγκάλεσε την ψευτοσύνοδο της Δρυός το τετρακόσια τρία και τον καθαίρεσε άδικα από τον θρόνο του. Ο άγιος δέχθηκε σιωπηλά την εξορία στη Βιθυνία, μιμούμενος τον αμνό που οδηγείται στη σφαγή. Αμέσως όμως ένας σεισμός συντάραξε την πρωτεύουσα και η αυτοκράτειρα Ευδοξία κατάλαβε το βάρος του σφάλματος.

Έσπευσαν να τον ανακαλέσουν θριαμβευτικά στον θρόνο μέσα σε γενική χαρά του λαού της πόλης. Η ειρήνη όμως δεν κράτησε πολύ μέσα στις αψιμαχίες της αυλής. Όταν στήθηκε άγαλμα προς τιμήν της αυτοκράτειρας μπροστά στην Αγία Σοφία, οι γιορτές διατάραξαν τις ιερές ακολουθίες της Εκκλησίας.

Ο άγιος ήλεγξε αυστηρά την ασέβεια και οι εχθροί του βρήκαν την ευκαιρία να ξαναεπιτεθούν. Το τετρακόσια τέσσερα ο Αρκάδιος τον εξόρισε δεύτερη φορά, αρχικά στη Νίκαια και έπειτα στην Κουκουσό της Αρμενίας. Εκεί υπέφερε από την σκληρότητα του κλίματος, από την πείνα και από τις επιδρομές των βαρβάρων της περιοχής.

Παρά τις κακουχίες, παρηγορούσε με επιστολές όσους είχαν εξοριστεί ή διωχθεί εξαιτίας του. Ο πάπας Ιννοκέντιος της Ρώμης προσπάθησε ανεπιτυχώς να τον υπερασπιστεί απέναντι στους κατηγόρους. Οι εχθροί του διέταξαν να μεταφερθεί ακόμα μακρύτερα, στους πρόποδες του Καυκάσου κοντά στον Εύξεινο.

Παρά την ηλικία και τις ασθένειές του, τον ανάγκασαν να βαδίζει σε δύσβατα μονοπάτια μέσα σε βροχή και παγωνιά. Μετά από τρεις μήνες πορείας έφτασαν στα Κόμανα του Πόντου, κοντά στον ναό του μάρτυρα Βασιλίσκου. Τη νύχτα εκείνη ο μάρτυρας του εμφανίστηκε και του είπε να κάνει υπομονή, γιατί αύριο θα ήταν μαζί.

Το πρωί φόρεσε λευκά ενδύματα, κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων και παρέδωσε το πνεύμα του λέγοντας «δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν».