Ιωάννης ο Ελεήμων, ο Πατριάρχης των Φτωχών

Μέσα σε μία και μόνο ημέρα από την ενθρόνισή του, ο νέος Πατριάρχης Αλεξανδρείας έδωσε εντολή να καταγραφούν επτά χιλιάδες πεντακόσιοι φτωχοί της πόλης ως κύριοι και δάσκαλοί του. Σε έναν ζητιάνο που εμφανίστηκε τρεις φορές μεταμφιεσμένος για να τον δοκιμάσει, εκείνος έδωσε διπλάσια ελεημοσύνη λέγοντας πως ίσως ήταν ο ίδιος ο Χριστός. Καταγόταν από αρχοντική οικογένεια της Αμαθούντος στην Κύπρο, γιος του άρχοντα Επιφανίου, και έζησε στα χρόνια του βασιλέως Ηρακλείου.

Από πίεση των γονέων νυμφεύθηκε και απέκτησε παιδιά, όμως η σύζυγος και τα παιδιά πέθαναν νωρίς, με θέλημα Θεού. Είδε στη βαθιά εκείνη απώλεια την ευκαιρία να ελευθερωθεί από τις μέριμνες του κόσμου και αφιερώθηκε ολόψυχα στον Κύριο. Στα εξακόσια δέκα ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο της Αλεξάνδρειας με το όνομα Ιωάννης ο Πέμπτος.

Την ίδια κιόλας ημέρα συγκέντρωσε τον κλήρο και το προσωπικό της πλούσιας Μητροπόλεως της Αιγύπτου. Τους έστειλε αμέσως να καταγράψουν με ακρίβεια τους φτωχούς και τους επαίτες της πόλης. Συχνά μιλούσε στον Θεό με τόλμη και έλεγε πως θα φανεί ποιος θα νικήσει στη μάχη της αγάπης, εκείνος που δίνει ή ο Κύριος που του χαρίζει.

Η ελεημοσύνη του ήταν άφθονη όσο τα νερά του Νείλου που ποτίζουν τα χωράφια της Αιγύπτου. Γι’ αυτό και πήρε την προσωνυμία Ελεήμων, ακολουθώντας πιστά το παράδειγμα του δασκάλου του Χριστού. Δεν μπορούσε να αντικρίσει φτωχό ή θλιμμένο και να μην δακρύσει μαζί του από συμπόνια.

Έδινε δίχως υπολογισμό από το ταμείο της Εκκλησίας, χωρίς να ξεχωρίζει άξιους από ανάξιους. Όσο περισσότερο μοίραζε, τόσο πιο πολύ ο Θεός πλήθαινε τις δωρεές που γίνονταν στην Εκκλησία. Κάποιος κληρικός έδωσε μία φορά μόνο το ένα τρίτο της ορισμένης ελεημοσύνης σε έναν φτωχό.

Ο Ιωάννης τότε αποκάλυψε πως μια πλούσια γυναίκα, που είχε υποσχεθεί μεγάλη δωρεά, παρέδωσε επίσης μόλις το ένα τρίτο του ποσού. Έτσι ο κληρικός κατάλαβε τη σχέση ανάμεσα στη μικροψυχία του και στη δωρεά της γυναίκας. Έμεινε ντροπιασμένος και διδάχθηκε από τη σοφία του αγίου πατριάρχη.

Στα εξακόσια δεκατέσσερα οι Πέρσες κατέλαβαν τη Συρία και βάφτηκαν με αίμα τα Ιεροσόλυμα. Πλήθος προσφύγων κατέφυγε τότε στην Αλεξάνδρεια αναζητώντας προστασία και φιλοξενία. Ο άγιος τους δέχθηκε σαν αδελφούς του και τους πρόσφερε παρηγοριά και στοργή.

Έχτισε νοσοκομεία και ξενώνες, και διέθεσε όλους τους πόρους της Εκκλησίας για τη διατροφή και τη φροντίδα τους. Έστειλε επίσης στην Παλαιστίνη πλοία γεμάτα σιτηρά και τρόφιμα, καθώς και εργάτες για να ξαναχτίσουν τις κατεστραμμένες εκκλησίες. Επισκεπτόταν ο ίδιος τους αρρώστους και έδειχνε με τη ζωή του την παρουσία του Χριστού στον κόσμο.

Όταν τον ευχαριστούσαν, εκείνος απαντούσε πως δεν είχε ακόμη χύσει το αίμα του για χάρη τους. Κάθε Τετάρτη και Σάββατο καθόταν στην πόρτα της εκκλησίας και περίμενε όσους είχαν ανάγκη. Συμφιλίωνε εχθρούς, σταματούσε φιλονικίες και έφερνε ειρήνη στις καρδιές.

Ποτέ δεν είπε λόγο μάταιο και ποτέ δεν κατέκρινε κανέναν, ακόμη και μπροστά σε φανερές αμαρτίες. Έβλεπε μόνο το καλό και άφηνε την κρίση στον Θεό, που γνωρίζει τα μυστικά της καρδιάς. Παρότι είχε υπάρξει έγγαμος, ο άγιος αγαπούσε ιδιαίτερα τους μοναχούς και ξεπερνούσε πολλούς στην αυστηρότητα της ζωής του.

Είχε συγκεντρώσει κοντά στον καθεδρικό ναό δύο αδελφότητες μοναχών και φρόντιζε προσωπικά την πνευματική τους πρόοδο. Σε αντάλλαγμα τους ζητούσε να προσεύχονται για εκείνον και για όλον τον κόσμο. Έμενε σε ένα πλούσιο μέγαρο, αλλά ο ίδιος δεν κατείχε απολύτως τίποτε δικό του.

Το κελί του δεν είχε καμία άνεση, και κάποτε ένας πλούσιος της πόλης του χάρισε ένα πολυτελές κάλυμμα. Εκείνη τη νύχτα ο άγιος δεν μπόρεσε να κοιμηθεί, καθώς σκεφτόταν τους φτωχούς που τουρτούριζαν στο κρύο. Την επομένη πούλησε το κάλυμμα και μοίρασε τα χρήματα στους πεινασμένους και τους γυμνούς.

Ο δωρητής όμως το ξαναγόρασε και του το επέστρεψε ξανά και ξανά. Ο Ιωάννης ξαναπουλούσε το κάλυμμα συνεχώς για να ταΐσει τους ενδεείς της πόλης. Έτσι ανάγκαζε με τρόπο διακριτικό τον πλούσιο φίλο του να μοιράσει ολόκληρη περιουσία στους φτωχούς.

Η αγάπη και η ταπείνωσή του δεν τον εμπόδιζαν να είναι αυστηρός με τους μονοφυσίτες αιρετικούς. Τους αγαπούσε ως ανθρώπους, μα δεν δεχόταν συμπροσευχή των ορθοδόξων μαζί τους. Μια Κυριακή, ενώ τελούσε τη Θεία Λειτουργία στον καθεδρικό ναό, σταμάτησε ξαφνικά πριν προφέρει τα λόγια του αγιασμού.

Ζήτησε από τον διάκονο να επαναλάβει τις δεήσεις και έστειλε να φωνάξουν έναν κληρικό που τον είχε πικράνει. Όταν εκείνος έφθασε, ο πατριάρχης γονάτισε μπροστά του με δάκρυα και του ζήτησε συγχώρεση. Συνέχισε τη λειτουργία μόνο αφού συμφιλιώθηκαν και αγκαλιάστηκαν με ειλικρινή αγάπη ο ένας τον άλλον.

Όταν αργότερα η Αλεξάνδρεια απειλήθηκε από τους Πέρσες, με αίτημα του διοικητή Νικήτα ο άγιος επέστρεψε στην Κύπρο. Λίγο πριν την κοίμησή του είδε σε όραμα την ίδια ευγενική παρθένο που του είχε εμφανιστεί όταν ήταν δεκαπέντε ετών. Εκείνη ήταν η Ελεημοσύνη ως πρόσωπο, η οποία είχε παρακινήσει τον Χριστό να σαρκωθεί για τη σωτηρία μας.

Του υποσχέθηκε πως θα του άνοιγε τις πύλες της Βασιλείας των Ουρανών. Κοιμήθηκε στην πατρίδα του σε ηλικία εξήντα τεσσάρων ετών, στα εξακόσια δεκαεννέα μετά Χριστόν. Δόξαζε τον Κύριο διότι δεν του είχε απομείνει τίποτε από τα μεγάλα πλούτη της Εκκλησίας.

Λίγο μετά την κοίμησή του, μύρο ευωδιαστό άρχισε να αναβλύζει από το λείψανο του ιεράρχη προς παρηγοριά των πιστών.