Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης και οι συν αυτώ Ιεράρχες

Είκοσι Γάλλοι ναύτες έτρεμαν από αγανάκτηση, καθώς ο τουρκικός όχλος ξερίζωνε τη γενειάδα του Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου μπροστά σε ένα κουρείο. Ο Νουρεντίν πασάς είχε μόλις τον παραδώσει στο πλήθος των χιλίων πεντακοσίων μουσουλμάνων, με τα λόγια ότι αν τους έκανε κακό, να του ανταποδώσουν κακό. Ο εθνομάρτυρας Χρυσόστομος Καλαφάτης είχε γεννηθεί στην Τριγλία της Προποντίδας το χίλια οκτακόσια εξήντα επτά, από τον Νικόλαο και την Καλλιόπη.

Η ευλαβής μητέρα του τον έταξε στην Παναγία την ημέρα των Φώτων, όταν επισκέφθηκε την Τριγλία ο Μητροπολίτης Προύσας. Πρώτοι δάσκαλοί του στάθηκαν ο αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος για τα εκκλησιαστικά, ο Γαζής για τα ελληνικά και ο Παπα-Θεοδόσης για την εκκλησιαστική μουσική. Σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης και υπηρέτησε ως αρχιδιάκονος του Μητροπολίτη Μυτιλήνης Κωνσταντίνου Βαλιάδη, που αργότερα ανέβηκε στον οικουμενικό θρόνο.

Διετέλεσε πρωτοσύγκελος της Μεγάλης Εκκλησίας και χειροτονήθηκε από τον Πατριάρχη Ιωακείμ τον Τρίτο Μητροπολίτης Δράμας. Εκεί αγωνίστηκε σθεναρά εναντίον της βουλγαρικής προπαγάνδας και για την τόνωση του εθνικού φρονήματος των Ελλήνων της περιοχής. Η Υψηλή Πύλη ενοχλήθηκε βαθιά από τη δράση του και ζήτησε από το Πατριαρχείο την άμεση ανάκλησή του.

Αποχωρίστηκε με πικρία το ποίμνιό του και αποσύρθηκε στην Τριγλία με την ελπίδα της επιστροφής στη Δράμα. Η επιστροφή έγινε δυνατή το χίλια εννιακόσια οκτώ με την ψήφιση του νέου τουρκικού συντάγματος, μέσα σε ενθουσιώδη υποδοχή. Η Υψηλή Πύλη όμως τον χαρακτήρισε επικίνδυνο για τη δημόσια τάξη και τον ανακάλεσε εκ νέου από τη μητρόπολη Δράμας.

Μετατέθηκε τελικά στη μητρόπολη Σμύρνης τον Μάρτιο του χίλια εννιακόσια δέκα και συνέχισε εκεί τους εθνικούς του αγώνες. Οργάνωσε πάνδημο συλλαλητήριο για να καταγγείλει τις βιαιότητες των Βουλγάρων στη Μακεδονία και τις πιέσεις των τουρκικών αρχών εναντίον του Ελληνισμού. Οι τουρκικές αρχές θορυβήθηκαν και πέτυχαν την απομάκρυνσή του από τη Σμύρνη, στην οποία επέστρεψε μετά την ανακωχή του Μούδρου.

Κατά την περίοδο της ελληνικής διοίκησης της Σμύρνης λειτουργούσε ως αναμφισβήτητος εθνάρχης του μικρασιατικού Ελληνισμού. Στάθηκε εμπνευσμένος ηγέτης της Μικρασιατικής Άμυνας, που οραματιζόταν αυτόνομο κράτος σε περίπτωση ήττας του ελληνικού στρατού. Η κατάρρευση όμως του μετώπου τον Αύγουστο του χίλια εννιακόσια είκοσι δύο απογοήτευσε βαθιά τον μεγαλόπνοο ιεράρχη.

Αποδοκίμασε τα σχέδια των Μεγάλων Δυνάμεων για την απομάκρυνση του ελληνικού στοιχείου από τη Μικρά Ασία και έμεινε αμετακίνητος στη θέση του. Όταν οι Τούρκοι εισέβαλαν στη Σμύρνη, αρνήθηκε να εγκαταλείψει τον λαό του, παρά τις πιεστικές προτροπές των προξένων της Αγγλίας και της Γαλλίας. Στις είκοσι επτά Αυγούστου, μετά τη Θεία Λειτουργία στον ναό της Αγίας Φωτεινής, συνελήφθη από τον Τούρκο φρούραρχο Νουρεντίν πασά.

Μία γαλλική περίπολος είκοσι ναυτών έσπευσε στη Μητρόπολη και τον παρακάλεσε να καταφύγει στο γαλλικό προξενείο για ασφάλεια. Ο Χρυσόστομος αρνήθηκε με σταθερότητα, λέγοντας ότι ως καλός ποιμένας είχε χρέος να μείνει κοντά στο ποίμνιό του. Ένας Τούρκος αξιωματικός τον μετέφερε με αυτοκίνητο στον Μεγάλο Στρατώνα, μπροστά στον στρατηγό Νουρεντίν πασά.

Σε δέκα λεπτά ο πασάς βγήκε στο μπαλκόνι και τον παρέδωσε στον εξαγριωμένο όχλο της πλατείας. Το πλήθος τον οδήγησε μπροστά στο κουρείο του Ισμαήλ, τον έντυσε με μια άσπρη μπλούζα του κουρέα και άρχισε φρικτά βασανιστήρια. Τον χτυπούσαν λυσσασμένα με γροθιές και ξύλα, τον έφτυναν, του ξερίζωσαν τη γενειάδα και του τρύπησαν το σώμα με μαχαιριές.

Του έβγαλαν τα μάτια, του έκοψαν τη μύτη και τα αυτιά, και τον αποτελείωσαν λίγο πιο πέρα, μέσα σε ασύλληπτη φρίκη. Μαζί με τον Άγιο Χρυσόστομο, η Εκκλησία τιμά και άλλους ιεράρχες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ο Άγιος Αμβρόσιος, Μητροπολίτης Μοσχονησίων, σπούδασε στη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού Ιεροσολύμων και στην Ακαδημία του Κιέβου.

Υπηρέτησε ως εφημέριος σε ελληνικές κοινότητες της Κριμαίας και χειροτονήθηκε βοηθός επίσκοπος Σμύρνης το χίλια εννιακόσια δεκατρία. Έγινε Μητροπολίτης Μοσχονησίων το χίλια εννιακόσια είκοσι δύο και κατά τη Μικρασιατική καταστροφή τάφηκε ζωντανός μαζί με άλλους εννέα ιερείς. Ο Άγιος Προκόπιος Λαζαρίδης, Μητροπολίτης Ικονίου, υπήρξε προηγουμένως επίσκοπος Αμφιπόλεως, Μητροπολίτης Δυρραχείου και Φιλαδέλφειας.

Οι Νεότουρκοι πίεζαν ιερείς να σχηματίσουν τουρκορθόδοξη Εκκλησία ανεξάρτητη από το Πατριαρχείο, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά την τουρκική γλώσσα. Ιδιαίτερα στα βάθη της Ανατολίας υπέβαλλαν τους ορθοδόξους σε φοβερές κακώσεις, για να αποσκιρτήσουν από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Τρεις αρχιερείς με επικεφαλής τον Προκόπιο τους ανάγκαζαν σε αυθαίρετη χειροτονία επισκόπου και ίδρυση αυτοτελούς τουρκορθόδοξης Συνόδου.

Μέσα σε αυτή την καταδυνάστευση του ποιμνίου και τους απελπισμένους κλαυθμούς του λαού, ο Προκόπιος παρέδωσε το πνεύμα του στον Χριστό. Στάθηκε προμαχώντας και συμπάσχοντας μέχρι τέλους με τους στενάζοντες Έλληνες χριστιανούς της Ανατολίας, σφραγίζοντας με τη ζωή του την πίστη. Ο Άγιος Γρηγόριος, Μητροπολίτης Κυδωνιών, με κοσμικό όνομα Αναστάσιος Αντωνιάδης ή Ωρολογάς, γεννήθηκε στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας το χίλια οκτακόσια εξήντα τέσσερα.

Υπήρξε από τους πρώτους ιεροκήρυκες που χρησιμοποίησαν στο κήρυγμα τη δημοτική γλώσσα και εργάστηκε με ζήλο για τα εθνικά δίκαια. Συνεργάστηκε στενά με τον Χρυσόστομο Καλαφάτη και χειροτονήθηκε αρχικά Μητροπολίτης Τιβεριουπόλεως και Στρωμνίτσης, όπου αγωνίστηκε εναντίον του βουλγαρικού κομιτάτου. Μέλη του κομιτάτου επιχείρησαν πολλές φορές να τον δολοφονήσουν, ώσπου τελικά μετατέθηκε στη νεοσύστατη μητρόπολη Κυδωνιών.

Το χίλια εννιακόσια δεκαοκτώ κατηγορήθηκε από τους Τούρκους για εσχάτη προδοσία, δικάστηκε στο Στρατοδικείο της Σμύρνης και φυλακίστηκε σκληρά. Μετά την αποχώρηση των ελληνικών αρχών, εισηγήθηκε τη μεταφορά των κατοίκων στη Μυτιλήνη, αλλά οι υποδείξεις του δεν έγιναν δεκτές. Το δράμα άρχισε όταν άτακτος τουρκικός στρατός κατέσφαξε κοντά στη Φράνελι τέσσερις χιλιάδες Έλληνες κατοίκους των Κυδωνιών.

Ο Γρηγόριος κατόρθωσε με υπεράνθρωπους αγώνες να σώσει είκοσι χιλιάδες Έλληνες με πλοία υπό αμερικανική σημαία, αρνούμενος ο ίδιος να αναχωρήσει. Στις τρεις Οκτωβρίου, μετά από φρικτά βασανιστήρια στη φυλακή, θανατώθηκε μαζί με άλλους ιερείς και προκρίτους των Κυδωνιών. Ο Άγιος Ευθύμιος Αγριτέλης, Μητροπολίτης Ζήλων, υπήρξε μοναχός της Ιεράς Μονής Λειμώνος της Λέσβου και σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης.

Δίδαξε ως διδάσκαλος και ιεροκήρυκας στη Λέσβο και διετέλεσε πρωτοσύγκελος στη μητρόπολη Μηθύμνης με ευλάβεια και ζήλο. Χειροτονήθηκε επίσκοπος Ζήλων τον Ιούνιο του χίλια εννιακόσια δώδεκα και ανέπτυξε μεγάλη θρησκευτική και εθνική δράση στην επαρχία του. Όταν η δράση του έγινε γνωστή στους Κεμαλιστές, συνελήφθη μαζί με άλλους πρόκριτους της επαρχίας Αμασείας τον Ιανουάριο του χίλια εννιακόσια είκοσι ένα.

Με αίτησή του ζήτησε από την κεμαλική κυβέρνηση της Άγκυρας να θεωρηθεί μόνο αυτός ένοχος και να απαλλαγούν οι υπόλοιποι. Μπροστά στο δικαστήριο απολογήθηκε με θαυμάσια αγόρευση, παίρνοντας πάνω του την ευθύνη της αντίστασης. Στη φυλακή υπέστη πολλά και φρικτά βασανιστήρια, από τα οποία και πέθανε στις είκοσι εννέα Μαΐου του ίδιου έτους.

Μετά τον θάνατό του ήλθε μάλιστα και η καταδικαστική απόφαση του τουρκικού δικαστηρίου. Η Ιερά Σύνοδος όρισε την κοινή τιμή τους την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Ο εκφραστής των εθνικών πόθων Χρυσόστομος και οι συνάθλοι του ιεράρχες έγιναν σύμβολα των τραγικών πεπραγμένων του Γένους.

Η μνήμη τους φωτίζει αιώνια τη μικρασιατική γη.