Άγιος Αθανάσιος ο Πατελλάρος, ο Καθήμενος Πατριάρχης

Ένας Κρητικός λόγιος ανέβηκε δύο φορές στον Πατριαρχικό Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως και έχασε τη θέση του μέσα σε ελάχιστες μέρες. Όταν κοιμήθηκε στο μακρινό Χάρκοβο, τον ενταφίασαν καθήμενο σε θρόνο, κατά το αρχαίο τυπικό της Ανατολικής Εκκλησίας. Ο κατά κόσμον Αλέξιος Πατελάρος γεννήθηκε στο χωριό Αξός Μυλοποτάμου του Ρεθύμνου, κάπου ανάμεσα στα χρόνια χίλια πεντακόσια ογδόντα και χίλια πεντακόσια ενενήντα επτά μετά Χριστόν.

Από νωρίς αφοσιώθηκε στην αρχαία ελληνική φιλολογία, στη φιλοσοφία και στη θεολογία, μαθαίνοντας μαζί ελληνικά και λατινικά γράμματα. Ξεχώριζε για τη βαθιά μόρφωσή του, για το φλογερό του κήρυγμα και για τους ποιητικούς στίχους που έγραφε με χάρη. Μελετούσε καθημερινά την Αγία Γραφή και μάλιστα μετέφρασε ένα μέρος της στη νεοελληνική γλώσσα της εποχής του.

Στη Μονή Ιβήρων διασώζεται μέχρι σήμερα η μετάφραση του Ψαλτηρίου που πραγματοποίησε ο ίδιος με κόπο και ευλάβεια. Έγινε μοναχός στο Σιναϊτικό Μετόχι του Χάνδακα και αργότερα ανέβηκε στο Άγιο Όρος για ησυχία. Εκεί έκτισε μόνος του ένα μικρό κελί κοντά στη Μονή Παντοκράτορος, ζώντας με προσευχή και σκληρή σωματική εργασία.

Από το Άγιο Όρος ξεκίνησε η ανοδική του πορεία στην εκκλησιαστική ιεραρχία της σκλαβωμένης Ρωμιοσύνης. Χειροτονήθηκε διάδοχος των αποστόλων στη Θεσσαλονίκη, περνώντας τους βαθμούς του διακόνου, του ιερέα και τέλος του επισκόπου. Στα χίλια εξακόσια τριάντα ένα μετά Χριστόν εξελέγη Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης και ανέλαβε την ποιμαντική φροντίδα της μεγάλης αυτής επαρχίας.

Τον Μάρτιο του χιλίων εξακοσίων τριάντα τέσσερα ανέβηκε στον Οικουμενικό Θρόνο με τη στήριξη του Σουλτάνου, μαζί όμως και λατινοφρόνων κύκλων και Ιησουιτών. Η πρώτη του πατριαρχία υπήρξε εξαιρετικά σύντομη και τον εκθρόνισαν ίσως μέσα στο ίδιο έτος, χωρίς να προλάβει σχεδόν τίποτα. Επέστρεψε τότε στο Άγιο Όρος και εγκαταστάθηκε στο αρχαίο μονύδριο του Ξύστρου, κοντά στις Καρυές της αθωνικής πολιτείας.

Με προσωπικό μόχθο μεγάλωσε το ταπεινό μονύδριο, το οποίο σήμερα είναι γνωστό ως η Σκήτη του Αγίου Ανδρέα, αναγνωρισμένος κτήτοράς της. Από εκεί έγραφε στον Πάπα ζητώντας βοήθεια για να επανέλθει στον Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Στα χίλια εξακόσια τριάντα πέντε βρισκόταν στη Βενετία, καταγγέλλοντας τον Πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρι ως αιρετικό αλλά μαζί και τον ίδιο τον Πάπα.

Στα χίλια εξακόσια τριάντα εννέα ο Πατριάρχης Παρθένιος ο Πρώτος του παραχώρησε ξανά τη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης μαζί με τη Μονή Βλατάδων. Λίγα χρόνια αργότερα, στα χίλια εξακόσια σαράντα τρία, μετέβη στη Μολδαβία και στη Βλαχία αναζητώντας στηρίγματα και νέες συμμαχίες. Εκεί κέρδισε τη συμπαράσταση του τοπικού ηγεμόνα Βασιλείου και κατάφερε στα χίλια εξακόσια πενήντα δύο να ανέβει ξανά στον Πατριαρχικό Θρόνο.

Η δεύτερη πατριαρχία του κράτησε μόνο δεκαπέντε ημέρες και έσβησε όσο γρήγορα είχε φουντώσει. Την ημέρα της εκθρόνισής του εκφώνησε κήρυγμα στηριγμένο στον λόγο του Κυρίου προς τον Πέτρο για την πέτρα της Εκκλησίας. Με ιδιαίτερη οξύτητα και θεολογική σαφήνεια αντέκρουσε τα επιχειρήματα που στηρίζουν το παπικό πρωτείο μέσα στην Εκκλησία.

Ο λόγος του αυτός εξόργισε τους λατινόφρονες κύκλους και ιδιαίτερα τον Αθανάσιο τον Κύπριο, σφοδρό πολέμιό του. Εκείνος κυκλοφόρησε στα χίλια εξακόσια πενήντα πέντε εναντίον του πραγματεία με τον χαρακτηριστικό τίτλο Αντιπατελλάριον. Έτσι η φωνή του Κρητικού ιεράρχη έγινε σημείο αντιλεγόμενο μέσα στις ταραγμένες θεολογικές διαμάχες της εποχής.

Μετά τη νέα του πτώση από τον Θρόνο, ο Αθανάσιος ταξίδεψε στη μακρινή Ρωσία και κατόπιν στο Ιάσιο της Ρουμανίας αναζητώντας καταφύγιο. Στη Ρωσία ανέπτυξε σπουδαίο ιεραποστολικό έργο και έντονη αντιλατινική δράση, κερδίζοντας την αγάπη και τον σεβασμό του ρωσικού λαού. Κοιμήθηκε εν Κυρίω την πέμπτη Απριλίου του χιλίου εξακοσίου πενήντα τέσσερα στη Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος του Λούμπνι.

Εκεί τον ενταφίασαν καθήμενο σε θρόνο, σύμφωνα με το αρχαίο τυπικό της Ανατολικής Εκκλησίας για τους πατριάρχες. Ο τάφος του αναδείχθηκε σύντομα πηγή αγιάσματος και θαυματουργών ιαμάτων για πλήθος πιστών της περιοχής. Η Ρωσική Εκκλησία αναγνώρισε επίσημα την αγιότητά του την πρώτη Φεβρουαρίου του χιλίου εξακοσίου εξήντα δύο, όταν έγινε η ανακομιδή των λειψάνων.

Όταν το μοναστήρι του Λούμπνι μετατράπηκε σε φυλακή και αργότερα σε στρατόπεδο, το σκήνωμα διασώθηκε κρυφά στην αποθήκη ενός μουσείου. Στα χίλια εννιακόσια ενενήντα αποδόθηκε ξανά στη Ρωσική Εκκλησία και φυλάσσεται σήμερα στο Χάρκοβο της Ουκρανίας. Από την εικοστή πρώτη Αυγούστου του χιλίου εννιακοσίου ενενήντα τρία η Αξός υποδέχθηκε τεμάχιο του λειψάνου του και έκτοτε τιμά τη μνήμη του.