Η Οσία Θεοδώρα η βασίλισσα της Άρτας

Όταν ο Δεσπότης Μιχαήλ ο Δεύτερος την έδιωξε από τα ανάκτορα, η νεαρή βασίλισσα έζησε πέντε ολόκληρα χρόνια εξορία στα βουνά της Ηπείρου. Έγκυος και μόνη, μάζευε άγρια χόρτα για να ταΐσει το παιδί της, ώσπου ένας ταπεινός ιερέας τη βρήκε και της πρόσφερε στέγη. Η Θεοδώρα γεννήθηκε γύρω στο χίλια διακόσια δέκα και καταγόταν από την αρχοντική βυζαντινή οικογένεια των Πετραλείφα, νορμανδικής προέλευσης.

Ο πατέρας της Ιωάννης έφερε τον τίτλο του σεβαστοκράτορος και διοικούσε τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία με αξιοπρέπεια. Ορφάνεψε μικρή και μεγάλωσε στα Σέρβια της Κοζάνης, υπό την προστασία του θείου της Θεοδώρου, που κρατούσε τότε τη Θεσσαλονίκη. Η ευσεβής μητέρα της Ελένη την ανέθρεψε με προσευχή, με νηστεία και με αγάπη προς τον Θεό και τον άνθρωπο.

Από μικρή κατάλαβε ότι το νόημα της ζωής βρίσκεται στην αγιότητα και στην ομοίωση με τον Δημιουργό. Η πνευματική της ωριμότητα και η ομορφιά της εντυπωσίασαν τον Μιχαήλ τον Δεύτερο, όταν πέρασε από τα Σέρβια. Της ζήτησε αμέσως να γίνει σύζυγός του, και ο γάμος τους τελέστηκε με μεγαλοπρέπεια το χίλια διακόσια τριάντα στην ίδια πόλη.

Μετά τον γάμο, η λαμπρή συνοδεία έφτασε στην Άρτα, την πρωτεύουσα του Δεσποτάτου της Ηπείρου, όπου ο Μιχαήλ ανακηρύχθηκε σύντομα Δεσπότης. Άρχισε αμέσως να φροντίζει για την εδραίωση και την επέκταση του νεαρού κράτους του. Η Θεοδώρα αναδείχθηκε πρώτη κυρία του Δεσποτάτου, αλλά δεν παρασύρθηκε από τη δόξα και το μεγαλείο του αξιώματος.

Παρά τη νεότητά της, δεν παραδόθηκε σε υλικές απολαύσεις ούτε στην τρυφηλή ζωή του παλατιού. Όπως αναφέρει ο βιογράφος της, ο μοναχός Ιώβ, ζούσε με αρετή, σωφροσύνη, ταπεινοφροσύνη και ολόψυχη αγάπη προς τον Θεό. Ο μισόκαλος όμως διάβολος φθόνησε την ευτυχία και την αρετή της και έστησε δεινό πειρασμό στη μακαρία βασίλισσα.

Παρέσυρε τον Μιχαήλ σε παράνομο δεσμό με μια αρχόντισσα της Άρτας, τη Γαγγρινή, η οποία τον σκλάβωσε ψυχικά με τις μαγείες της. Ο Δεσπότης γέμισε άσπονδο μίσος εναντίον της νόμιμης συζύγου του και τη μεταχειριζόταν σαν την πιο ευτελή ύπαρξη. Διέταξε τους υπηρέτες να μην την αναγνωρίζουν πια ως κυρά τους και απαγόρευσε ακόμη και την αναφορά του ονόματός της στα ανάκτορα.

Η Θεοδώρα υπέμεινε όλα αυτά τα δεινά με σιωπή και ταπεινό φρόνημα, χωρίς να οργιστεί εναντίον του συζύγου της. Ευχαριστούσε τον Θεό, που της έστελνε τους πολύτιμους λίθους του άφθαρτου στεφανιού της. Τελικά ο Μιχαήλ τη διώχνει έγκυο από τα ανάκτορα, χωρίς καμιά ανθρώπινη βοήθεια και χωρίς προστασία.

Για πέντε ολόκληρα χρόνια περιπλανήθηκε μαζί με τον πρωτότοκο γιο της Νικηφόρο, που γεννήθηκε μέσα στην εξορία. Υπέφερε το κρύο και τη ζέστη, την πείνα και τη δίψα, την εγκατάλειψη και τη μοναξιά της απομόνωσης. Άγνωστη και κακοντυμένη διέσχιζε λόφους και γκρεμούς, αποφεύγοντας τη μανία του εκτροχιασμένου συζύγου της.

Κάποια μέρα, καθώς μάζευε λάχανα για να ταΐσει το μικρό της παιδί, τη συνάντησε ο ιερέας της Πρένιστας. Μετά από επίμονη παράκληση, η Θεοδώρα του αποκάλυψε ποια ήταν και βρήκε για λίγο προστασία στο σπίτι του. Στο μεταξύ οι ευγενείς της Άρτας, αγανακτισμένοι από την έκλυτη ζωή του Δεσπότη, έδιωξαν τη Γαγγρινή από τα ανάκτορα.

Ο Μιχαήλ συγκλονίστηκε, ήρθε σε εαυτόν και έστειλε έμπιστους ανθρώπους να αναζητήσουν την πιστή σύζυγό του. Όταν η Θεοδώρα επέστρεψε στην Άρτα, όλος ο λαός την υποδέχθηκε με κραυγές χαράς και βαθιά συγκίνηση. Ο Μιχαήλ, σε ανάμνηση της μετάνοιάς του, ανήγειρε τη σεβάσμια μονή της Κάτω Παναγιάς, με χαραγμένη επιγραφή ικεσίας στη Θεοτόκο.

Σύμφωνα με την παράδοση, έκτισε επίσης τη μονή Παντανάσσης κοντά στη Φιλιππιάδα και τη μονή του Σωτήρος στο Γαλαξείδι. Παραχωρούσε προνόμια και απαλλάξεις από φορολογία σε ναούς και μοναστήρια, στέλνοντας πλούσια δώρα ακόμη και στις αγιορείτικες μονές του Δοχειαρίου και του Αγίου Παύλου. Η Θεοδώρα έγινε οδηγός ψυχικής σωτηρίας του συζύγου της και έλαβε ενεργό μέρος στη διακυβέρνηση του Δεσποτάτου.

Το ζευγάρι απέκτησε άλλα τέσσερα παιδιά, τον Ιωάννη, τον Δημήτριο, την Ελένη και την Άννα. Πρώτο μέλημα της αγίας στάθηκε η διαφύλαξη της ορθόδοξης πίστης από τη λατινική προπαγάνδα και τα σχέδια του παπισμού. Το Δεσποτάτο της Ηπείρου έγινε καταφύγιο για όλους τους ζηλωτές ορθόδοξους κληρικούς και μοναχούς.

Όταν ο ενωτικός Ιωάννης ο Ενδέκατος Βέκκος ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο, πολλοί αντιενωτικοί βρήκαν προστασία στην Άρτα και στα μοναστήρια της περιοχής. Με την ίδια διορατικότητα η Θεοδώρα φρόντισε και για τους γάμους των δύο θυγατέρων της, επιδιώκοντας πολιτική ισορροπία. Πάντρεψε την Άννα με τον πρίγκιπα της Αχαΐας Γουλιέλμο Βιλλεαρδουίνο και την Ελένη με τον Μεμφρέδο, βασιλιά της Σικελίας και εχθρό του Πάπα.

Η Ελένη, μετά τον θάνατο του συζύγου της, δέχθηκε όλο το μίσος του Πάπα Κλήμεντος του Τετάρτου εναντίον της οικογένειάς της. Φυλακίστηκε μαζί με τα παιδιά της για αρκετά χρόνια στο υγρό και σκοτεινό φρούριο της Βουκερίας, μέχρι τον θάνατό της. Δεύτερος μεγάλος στόχος της αγίας ήταν η ειρήνη ανάμεσα στα ελληνικά κράτη της εποχής της Φραγκοκρατίας.

Επεδίωκε τη συνεργασία τους για την απελευθέρωση της Κωνσταντινουπόλεως και την ανασύσταση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Το χίλια διακόσια σαράντα εννέα ταξίδεψε στη Νίκαια με τον γιο της Νικηφόρο, για να τον μνηστεύσει με τη Μαρία, εγγονή του αυτοκράτορα Ιωάννου του Τρίτου Βατάτζη. Οι γάμοι τους τελέστηκαν αργότερα στη Θεσσαλονίκη από τον Πατριάρχη Αρσένιο Αυτωρειανό με κάθε λαμπρότητα.

Όταν η Μαρία πέθανε νωρίς, ο Νικηφόρος νυμφεύθηκε την Άννα Παλαιολογίνα, ανεψιά του αυτοκράτορα Μιχαήλ του Ογδόου Παλαιολόγου. Για όλα αυτά τα ειρηνευτικά της έργα ονομάστηκε δίκαια ειρηνοποιός αγία της Ηπείρου. Μετά από σαράντα περίπου χρόνια έγγαμου βίου, ο Δεσπότης Μιχαήλ ο Δεύτερος κοιμήθηκε εν Κυρίω με τη χάρη του Θεού.

Η Θεοδώρα έτρεξε αμέσως στο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου, που είχε ιδρύσει η ίδια κοντά στην Άρτα. Έζησε εκεί δέκα περίπου χρόνια ως μοναχή, με ασκητικό βίο και αγγελικό πολίτευμα. Σύμφωνα με τον βιογράφο της, παρέμενε νύχτα και μέρα στην αδιάλειπτη νοερά προσευχή και συνομιλία με τον Θεό.

Εξάγνιζε το σώμα της με αυστηρή νηστεία και υπηρετούσε με προθυμία τις αδελφές μοναχές. Έγινε προστάτης των αδικουμένων, στήριγμα των χηρών και των ορφανών, παρηγοριά των θλιβομένων. Φρόντιζε για την ανέγερση νέων ναών και μονών και έτρεφε ιδιαίτερη ευλάβεια προς τους οσίους ασκητές της περιοχής της.

Όταν κοιμήθηκε ο όσιος Ανδρέας ο Ερημίτης, η βασίλισσα μοναχή πήγε με όλη τη σύγκλητο και προσκύνησε το αγιασμένο του λείψανο. Με εντολή της κτίστηκε στο σπήλαιο του οσίου λαμπρός ναΐσκος και λάρνακα, που σώζονται μέχρι σήμερα. Στη Θεοδώρα αποκαλύφθηκε από τον Θεό η ημέρα του θανάτου της, όπως συμβαίνει σε πολλούς αγίους.

Η οσία παρακάλεσε θερμά την Κυρία Θεοτόκο και τον μεγαλομάρτυρα άγιο Γεώργιο να μεσιτεύσουν για παράταση της ζωής της κατά έξι μήνες. Ζήτησε αυτή τη χάρη για να ολοκληρωθεί η ανέγερση του ναού του μοναστηριού της και να παραδοθεί τέλειος. Ο Κύριος εισάκουσε την προσευχή της, και ο ναός αποπερατώθηκε ακριβώς στον χρόνο που η ίδια είχε ζητήσει.

Όταν έφτασε η ώρα να παραδώσει την αγία της ψυχή, συγκέντρωσε γύρω της όλες τις αδελφές μοναχές. Για τελευταία φορά τις συμβούλεψε με αγάπη πώς να ζουν και να αγωνίζονται εν Αγίω Πνεύματι. Προσευχήθηκε για τη σωτηρία τους και έδωσε τις τελευταίες πατρικές εντολές της με γαλήνια και χαρούμενη όψη.

Παρέδωσε το πνεύμα της στα χέρια του Θεού σε ηλικία περίπου εβδομήντα ετών, χαίρουσα και ειρηνική. Η κοίμησή της τοποθετείται μεταξύ των ετών χίλια διακόσια ογδόντα ένα και χίλια διακόσια ογδόντα πέντε. Το άγιο και χαριτόβρυτο σώμα της ενταφιάστηκε στον νάρθηκα του καθολικού της μονής, όπου ο σεπτός τάφος της επιτελεί πολλές θαυματουργικές ιάσεις.

Μέχρι σήμερα προσκυνείται από τους πιστούς, που τιμούν τη μνήμη της στις ένδεκα Μαρτίου κάθε έτους.