Άγιος Βασίλειος ο πρίγκιπας του Ροστώβ

Στα είκοσι εννέα του χρόνια ο πρίγκιπας Βασίλειος του Ροστώβ στάθηκε αιχμάλωτος μπροστά στον Μπατού Χαν και αρνήθηκε να αλλαξοπιστήσει για να σώσει τη ζωή του. Οι Τάταροι τον βασάνισαν και τον θανάτωσαν στα δάση του Σερνσκ, χωρίς εκείνος να προδώσει την ορθόδοξη πίστη ή την πατρίδα του. Καταγόταν από τη μεγάλη γενιά των Μονομάχων του Σούζνταλ, με προπάππο τον Γιούρι Ντολγκορούκι και παππού τον μεγάλο πρίγκιπα Βσέβολοντ τον αποκαλούμενο Μεγάλη Φωλιά.

Γεννήθηκε στις εφτά Δεκεμβρίου του χιλίους διακόσιους οκτώ στο Ροστώβ, όπου ο πατέρας του Κωνσταντίνος κυβερνούσε ως πρίγκιπας. Όταν ο Κωνσταντίνος ανέλαβε τον μεγαλοπριγκιπικό θρόνο του Βλαδιμίρ, το Ροστώβ δόθηκε στον Βασίλειο ως πατρογονική κληρονομιά. Ο μικρός πρίγκιπας ήταν τότε μόλις οκτώ ετών και άρχισε να κυβερνά τον λαό του με αίσθημα δικαίου.

Στις δύο Φεβρουαρίου του χιλίους διακόσιους δεκαοκτώ ο πατέρας του Κωνσταντίνος έφυγε από τη ζωή, και ο Βασίλειος δεν είχε κλείσει ακόμη τα δέκα του χρόνια. Οδηγός και προστάτης του ορφανού παιδιού στάθηκε ο θείος του, ο μέγας πρίγκιπας Άγιος Γεώργιος του Βλαδιμίρ, που τίμησε τον ανιψιό του σαν δικό του γιο. Για είκοσι ολόκληρα χρόνια ο πρίγκιπας Γεώργιος κυβέρνησε το Βλαδιμίρ, και σε όλο αυτό το διάστημα ο Βασίλειος υπήρξε ο πιο στενός σύντροφος και έμπιστος συνεργάτης του.

Τα χρονικά μιλούν για την επιβλητική και όμορφη μορφή του νεαρού πρίγκιπα, για το φωτεινό και μεγαλόπρεπο βλέμμα του, για τη γενναιοδωρία του και για τον βαθύ νου του. Η αγάπη του προς τα γράμματα συνδυαζόταν με την πραότητα και την καλοσύνη του απέναντι στους ευγενείς και στους απλούς ανθρώπους. Λέγεται μάλιστα ότι όποιος υπηρετούσε στο τραπέζι του και έπινε από το κύπελλό του, δεν μπορούσε ποτέ πια να γίνει υπηρέτης άλλου άρχοντα.

Το χιλιοστό διακοσιοστό δέκατο ένατο έτος έλαβε μέρος στην εκστρατεία των δυνάμεων του Βλαδιμίρ και της Σούζνταλ εναντίον των Βουλγάρων του Βόλγα. Δύο χρόνια αργότερα συμμετείχε σε νέα εκστρατεία στις εκβολές του ποταμού Όκα. Παράλληλα μεγάλωνε μέσα στις παραδόσεις της πριγκιπικής τιμής, της στρατιωτικής γενναιότητας και της ιερής υπηρεσίας προς την πατρίδα.

Έβλεπε τη διακυβέρνηση ως καθήκον ενώπιον του Θεού και υπηρεσία προς τον λαό του. Στα νότια στέπες εμφανίστηκαν για πρώτη φορά οι Τάταροι, ένας άγνωστος λαός που ήρθε από τα βάθη της Ασίας. Τα πρώτα τους θύματα στάθηκαν οι Πολόβτσιοι, σύμμαχοι των Ρώσων, και αρκετοί χάνοι τους είχαν δεχθεί ήδη το άγιο βάπτισμα.

Οι Ρώσοι πρίγκιπες αποφάσισαν μαζί με τους Πολόβτσιους να αντισταθούν στους ληστές πριν φθάσουν στη ρωσική γη. Ο Βασίλειος ανέλαβε επικεφαλής βοηθητικού σώματος, που έστειλε ο θείος του μέγας πρίγκιπας για να συμμετάσχει στην εκστρατεία. Ο εχθρός όμως εμφανίστηκε πιο γρήγορα από όσο περίμεναν, και ο διαμελισμός της Ρωσίας σε μικρά πριγκιπάτα φάνηκε ανίκανος για συντονισμένο πόλεμο μεγάλης κλίμακας.

Το σώμα του Βασιλείου δεν πρόλαβε να φθάσει στην αποφασιστική μάχη. Από το Τσερνίγκωφ έφθασε σύντομα η θλιβερή είδηση της καταστροφής των ρωσικών δυνάμεων στον ποταμό Κάλκα, στις δεκαέξι Ιουνίου του χιλίους διακόσια είκοσι τρία. Ο νεαρός πρίγκιπας και η συνοδεία του γύρισαν λυπημένοι στο Ροστώβ, με την αίσθηση ότι μια καταιγίδα κρεμόταν πια απειλητική πάνω από την ανατολή.

Μερικά χρόνια αργότερα ο Βασίλειος νυμφεύτηκε τη Μαρία, θυγατέρα του Αγίου Μιχαήλ του Τσερνίγκωφ, ενώ ο ίδιος ο θείος του Γεώργιος είχε παλαιότερα νυμφευθεί την αδελφή του Μιχαήλ. Το χιλιοστό διακοσιοστό τριακοστό πρώτο έτος γεννήθηκε ο πρώτος του γιος, ο Μπόρις, και η οικογένειά του στάθηκε στήριγμα μέσα στα δύσκολα χρόνια. Τα σύννεφα όμως πύκνωναν πάνω από τη Ρωσία, καθώς πείνα και επιδημίες έπληξαν τη χώρα.

Οι Τάταροι κατέλαβαν σύντομα και τη γη των Βουλγάρων του Βόλγα. Στα χιλιόστα διακοσιοστά τριακοστά έβδομα ξέσπασε ο τρομερός ανεμοστρόβιλος της επιδρομής, και τον Δεκέμβριο έπεσε το Ριαζάν στα χέρια του Μπατού. Ο Άγιος Γεώργιος αρνήθηκε την επαίσχυντη ειρήνη που του προσφέρθηκε, λέγοντας ότι μία ένδοξη μάχη είναι προτιμότερη από έναν ταπεινωτικό συμβιβασμό.

Οι Τάταροι κατέλαβαν την Κολόμνα, έκαψαν τη Μόσχα και αιχμαλώτισαν τον γιο του Γεωργίου, Βλαδίμηρο, ενώ υπερασπιζόταν την πόλη. Ο Άγιος Γεώργιος και ο πιστός του σύντροφος Βασίλειος αποφάσισαν να αγωνιστούν ως το τέλος υπέρ της Ορθοδόξου Χριστιανικής Πίστεως. Αφού οργάνωσε την άμυνα του Βλαδιμίρ και άφησε εκεί τους γιους του Βσέβολοντ και Μστισλάβ, ο μέγας πρίγκιπας Γεώργιος πέρασε πέρα από τον Βόλγα για να συγκεντρώσει νέες δυνάμεις.

Μαζί του βρίσκονταν ο ανιψιός του Άγιος Βασίλειος του Ροστώβ με τη συνοδεία του και τα αδέλφια του Βσέβολοντ και Βλαδίμηρος. Το Σάββατο της Απόκρεω, στις τρεις Φεβρουαρίου του χιλίους διακόσια τριάντα οκτώ, ο στρατός των Τατάρων πλησίασε με ταχύτητα το Βλαδιμίρ, βαδίζοντας ανενόχλητος πάνω στους παγωμένους δρόμους. Παρά την ηρωική αντίσταση, η τύχη της πόλης ήταν προαποφασισμένη.

Ο επίσκοπος Μητροφάνης ενδυνάμωσε πνευματικά τους πρίγκιπες και τις πριγκίπισσες που είχαν απομείνει, και τους έδωσε το αγγελικό σχήμα. Η πόλη έπεσε στις εφτά Φεβρουαρίου, και ο καθεδρικός ναός της Κοιμήσεως έγινε το τελευταίο καταφύγιο των κατοίκων. Εκεί φυλασσόταν η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας του Βλαδιμίρ, το πιο ιερό κειμήλιο της ρωσικής γης.

Οι Τάταροι έβαλαν φωτιά γύρω από τον ναό, και ο επίσκοπος Μητροφάνης παρέδωσε την ψυχή του μέσα στις φλόγες μαζί με χίλιες ανυπεράσπιστες γυναίκες και παιδιά και όλη την οικογένεια του πρίγκιπα Γεωργίου. Ο Άγιος Γεώργιος βρισκόταν με τις δυνάμεις του κοντά στο Γιαροσλάβλ, όταν έμαθε την καταστροφή της πρωτεύουσας και τον θάνατο των δικών του ανθρώπων. Ξέσπασε σε δυνατούς θρήνους και είπε ότι θα προτιμούσε τον θάνατο από τη συνέχιση μιας ζωής μέσα στη μοναξιά της απώλειας.

Τότε έφθασε ο Άγιος Βασίλειος με το στράτευμα του Ροστώβ και τον ενθάρρυνε να μη σταματήσει τον αγώνα. Στις τέσσερις Μαρτίου του ίδιου έτους έγινε η αποφασιστική μάχη στον ποταμό Σιτ. Οι Τάταροι κατάφεραν απρόσμενα να κυκλώσουν τον ρωσικό στρατό, και ακολούθησε φοβερή σφαγή.

Ελάχιστοι Ρώσοι πολεμιστές απέμειναν ζωντανοί, αλλά και ο εχθρός πλήρωσε ακριβά τη νίκη του. Ο Άγιος Γεώργιος έπεσε μαχόμενος με γενναιότητα μέσα στη συμπλοκή, και ο πληγωμένος Βασίλειος μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο του Μπατού. Οι Τάταροι του απαίτησαν να ακολουθήσει τα έθιμά τους, να υποταχθεί στη θέλησή τους και να πολεμήσει στο πλευρό τους.

Ο άγιος πρίγκιπας όμως αρνήθηκε με αγανάκτηση να προδώσει την πατρίδα του και την ορθόδοξη πίστη. Στάθηκε όρθιος, με την παρρησία των αρχαίων ομολογητών, και έλεγξε τους δημίους του. Δεν μπορείτε να μου πάρετε τη χριστιανική πίστη, είπε ο άγιος πρίγκιπας με σταθερή φωνή, σαν παλαιός ομολογητής της Εκκλησίας.

Οι βάρβαροι τον βασάνισαν για πολλή ώρα και έπειτα τον θανάτωσαν μέσα στα δάση του Σερνσκ. Έτσι ο Άγιος Βασίλειος παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό, μιμούμενος στον θάνατο τον Άγιο Βόρι, τον πρώτο πρίγκιπα του Ροστώβ, που τον είχε ως πρότυπο και στη ζωή του. Όπως ο Άγιος Βόρις, δεν είχε κλείσει ακόμη τα τριάντα του χρόνια.

Ο επίσκοπος Κύριλλος του Ροστώβ βγήκε στο πεδίο της σφαγής και ενταφίασε τους πεσόντες ορθοδόξους πολεμιστές. Αναζήτησε με ευλάβεια το σώμα του Αγίου Γεωργίου και μετέφερε τα ιερά λείψανα στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως στο Ροστώβ. Το σώμα του Αγίου Βασιλείου βρέθηκε στα δάση του Σερνσκ από τον γιο ενός ιερέα και μεταφέρθηκε επίσης στο Ροστώβ.

Η σύζυγός του, τα παιδιά του, ο επίσκοπος Κύριλλος και όλος ο λαός υποδέχθηκαν με πικρούς θρήνους τον αγαπημένο τους πρίγκιπα. Ο ταπεινός αυτός μάρτυρας ενταφιάστηκε κάτω από τις καμάρες του καθεδρικού ναού, ενώ ο λαός θρηνούσε τον πατέρα και προστάτη των ορφανών. Ο χρονικογράφος έγραψε ότι το πλήθος των ορθοδόξων έκλαψε πικρά, σαν να έβλεπε τη δύση ενός φωτεινού άστρου και την αναχώρηση του παρηγορητή των θλιμμένων.

Πίστευαν ότι το μαρτυρικό αίμα του πρίγκιπα έπλυνε τις αμαρτίες του και τις αμαρτίες των αδελφών του. Ο λαός θεώρησε σημείο της θείας ευσπλαχνίας το γεγονός ότι οι δύο πριγκιπικοί σύντροφοι των όπλων ενταφιάστηκαν δίπλα δίπλα στον καθεδρικό ναό του Ροστώβ. Ιδού το θαύμα, έλεγαν, ότι ο Θεός ένωσε στον θάνατο τα σώματα που είχαν ενωθεί στη ζωή με την αγάπη και την πίστη.

Αργότερα τα λείψανα του Αγίου Γεωργίου μεταφέρθηκαν στον ανακαινισμένο καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως στο Βλαδιμίρ. Η Εκκλησία τιμά τους Αγίους Βασίλειο και Γεώργιο ως αθλοφόρους και γενναίους υπερασπιστές της ρωσικής γης. Το άγιο παράδειγμά τους ενέπνευσε τους ορθοδόξους πολεμιστές στους αγώνες εναντίον των εχθρών της πίστεως.

Η πιο λεπτομερής αφήγηση της ζωής και των άθλων τους διασώθηκε στο Χρονικό του Λαυρεντίου, που έγραψε ο μοναχός Λαυρέντιος με την ευλογία του Αγίου Διονυσίου, αρχιεπισκόπου του Σούζνταλ, τρία χρόνια πριν από τη μάχη του Κουλίκοβο.