Ο Όσιος Γρηγόριος Νύσσης, Πατήρ Πατέρων

Όταν οι Αρειανοί τον έσυραν σαν αρνί στη σφαγή και τον εξόρισαν άδικα από τον θρόνο της Νύσσης, εκείνος δεν αντιστάθηκε ούτε με μία λέξη. Δύο χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατο του Ουάλη, ο ταπεινός φιλόσοφος γύρισε θριαμβευτικά στο ποίμνιό του και έγινε ο στύλος της Ορθοδοξίας στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο. Γεννήθηκε γύρω στο τριακόσια τριάντα δύο στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, τέταρτο παιδί του Μεγάλου Βασιλείου και της αγίας Εμμέλειας.

Μεγάλωσε σε ένα σπίτι όπου η αγιότητα ήταν καθημερινή πραγματικότητα, δίπλα στην αδελφή του Μακρίνα και στον αδελφό του Βασίλειο. Δεν ταξίδεψε στα μεγάλα κέντρα της ελληνικής παιδείας, αλλά πήρε την πρώτη του μόρφωση από τον πατέρα του, που δίδασκε ρητορική με ζήλο και επιμέλεια. Παρά την απλή αυτή αρχή, αφομοίωσε βαθιά τη φιλοσοφία, τη φιλολογία και τις επιστήμες της εποχής του.

Έτσι αναδείχθηκε σε έναν από τους μεγαλύτερους τεχνίτες που μετέφεραν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό μέσα στην καρδιά της χριστιανικής σκέψης. Η ζωή του φάνηκε από νωρίς προορισμένη για κάτι μεγάλο και ασυνήθιστο. Βαπτίστηκε πολύ νέος και χειροτονήθηκε αναγνώστης στην εκκλησία, έτοιμος να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην εκκλησιαστική διακονία.

Όμως, ξαφνικά άλλαξε δρόμο, στράφηκε στον κόσμο και έγινε καθηγητής της ρητορικής, νυμφευόμενος την ευσεβέστατη Θεοσέβεια. Οι παρακλήσεις της αδελφής του Μακρίνας, η οποία είχε οδηγήσει τη μητέρα και τα αδέλφια στον μοναχικό βίο, τον συγκλόνισαν βαθιά στην ψυχή. Μαζί τους τον ήλεγξε αυστηρά και ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ώστε τελικά αναχώρησε για το ησυχαστήριο των φίλων του στις όχθες του Ίριδος.

Εκεί γεύτηκε την αγαλλίαση της ερημικής ζωής, τη σιωπή και την απαλλαγή από τις γήινες μέριμνες. Μελετούσε με βάθος τα μυστήρια της Αγίας Γραφής και τα ιερά δόγματα, υψώνοντας την ψυχή του προς τον Θεό μέσα από αδιάλειπτη προσευχή. Όταν ο Βασίλειος άρχισε να οργανώνει τον μοναχισμό της Καππαδοκίας, του ανέθεσε να συντάξει έναν λόγο για την παρθενία και τη χριστιανική τελειότητα.

Το έργο αυτό γεννήθηκε από καρδιά που θρηνούσε επειδή είχε γευτεί τις φροντίδες του κοσμικού βίου. Το έτος τριακόσια εβδομήντα, όταν ο Βασίλειος έγινε αρχιεπίσκοπος Καισαρείας, συγκέντρωσε γύρω του πιστούς συνεργάτες ενάντια στους διωγμούς του Ουάλη. Έτσι ο Γρηγόριος, παρά τις αντιρρήσεις του, εκλέχθηκε επίσκοπος στη μικρή πόλη της Νύσσης, χωρίς πείρα διοικητική.

Η πραότητα και η ευθύτητά του τον έκαναν εύκολη λεία για τους Αρειανούς, οι οποίοι τον συκοφάντησαν για αντικανονική χειροτονία και κατάχρηση των αγαθών της Εκκλησίας. Συγκάλεσαν εν τη απουσία του ψευδοσύνοδο, με την κάλυψη του έπαρχου Δημοσθένη, και αποφάσισαν την καθαίρεση και την εξορία του στα τριακόσια εβδομήντα έξι. Σαν πρόβατο που το οδηγούν στη σφαγή, ο άγιος δέχθηκε αδιαμαρτύρητα την εκδίωξη και πλανήθηκε από τόπο σε τόπο.

Δύο χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατο του Ουάλη, επέστρεψε στη Νύσσα και τον υποδέχθηκε το ποίμνιό του με ανείπωτη χαρά. Στις αρχές του τριακόσια εβδομήντα εννέα ο θάνατος του Μεγάλου Βασιλείου τον συγκλόνισε βαθιά, καθώς τον θεωρούσε περισσότερο πνευματικό πατέρα παρά αδελφό κατά σάρκα. Από εκείνη τη στιγμή ανέλαβε τη συνέχιση του έργου του.

Ο πράος και στοχαστικός φιλόσοφος ρίχτηκε με όλη του τη δύναμη στους δογματικούς αγώνες της εποχής του. Πήρε μέρος στη Σύνοδο της Αντιοχείας, η οποία συγκλήθηκε για να επιλύσει το σχίσμα που τάραζε εκείνη την Εκκλησία πάνω από πενήντα χρόνια. Έπειτα στάλθηκε στον Πόντο και στην Αρμενία για να αναδιοργανώσει τις κατά τόπους Εκκλησίες και χειροτόνησε τον αδελφό του Πέτρο επίσκοπο Σεβαστείας.

Έγραψε σειρά πολεμικών έργων εναντίον του ακραίου Αρειανού Ευνομίου, υπερασπίζοντας το ακατάληπτο της θείας φύσεως, καθώς και κατά του Απολλιναρίου, για να δείξει ότι ο Χριστός προσέλαβε πλήρη την ανθρώπινη φύση. Το τριακόσια ογδόντα ένα έλαβε μέρος στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως, όπου ανέτρεψε τους συλλογισμούς των Αρειανών και των πνευματομάχων. Έτσι θριάμβευσε το ορθόδοξο δόγμα για την Αγία Τριάδα, για το οποίο είχε αγωνιστεί ο Βασίλειος σε όλη του τη ζωή.

Οι Πατέρες τον προσφώνησαν στύλο της Ορθοδοξίας και άξιο διάδοχο του Αθανασίου και του Βασιλείου. Στάλθηκε σε αποστολή στην Αραβία και στην Παλαιστίνη και έγινε πνευματικός σύμβουλος του αυτοκράτορα Θεοδοσίου. Γύρω στο τριακόσια ογδόντα έξι, όταν η ειρήνη επικράτησε στην Εκκλησία, ο άγιος Γρηγόριος αποξενώθηκε από κάθε κοσμικό δεσμό.

Είχε προηγηθεί ο θάνατος της αγαπημένης του Θεοσέβειας, που για χρόνια υπήρξε αδελφή και πνευματική σύντροφος της ψυχής του. Με την αναχώρηση του αυτοκράτορα για το Μιλάνο, αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην πνευματική ζωή και στη διεύθυνση των μοναστηριών που είχε ιδρύσει ο αδελφός του. Συμπλήρωσε τα δογματικά και ερμηνευτικά έργα του Μεγάλου Βασιλείου και ολοκλήρωσε το μοναχικό οικοδόμημα του οποίου εκείνος υπήρξε θεμελιωτής και νομοθέτης.

Συνέγραψε μυστικούς λόγους ασύλληπτου βάθους και ομορφιάς, που γίνονταν ακόμη πιο πλούσιοι με τα χρόνια, όπως οι ομιλίες στο Άσμα Ασμάτων, ο Βίος του Μωυσέως και η Κατήχηση. Σε αυτά αναπτύσσει με τόλμη και μεγαλοπρέπεια την ορθόδοξη πνευματική διδασκαλία, που είναι μυστική θεολογία και βιωμένη μοναστική εμπειρία. Διατυπώνει την εμπειρία αυτή με όρους δοκιμασμένους από τις δογματικές μάχες της εποχής.

Έτσι παρέδωσε στην Εκκλησία έναν θησαυρό αστείρευτο, που τρέφει τις ψυχές των πιστών μέχρι σήμερα. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του, ο άνθρωπος πλάσθηκε ως εικόνα του Θεού και αντανάκλαση των τελειοτήτων Του. Είναι κυρίως αντανάκλαση της κυριαρχικής ελευθερίας Του, που τον αναδεικνύει σε μοναδικό μέσα στην κτίση.

Όταν έπεσε στη φθορά και ντύθηκε τους δερμάτινους χιτώνες της θνητότητας και των παθών, εξαιτίας της κακής χρήσης της ελευθερίας του, δεν μπορούσε πια να επιστρέψει μόνος στην προηγούμενη κατάσταση. Δεν μπορούσε να εισέλθει ξανά σε κοινωνία με τον Θεό χωρίς θεϊκή παρέμβαση. Όμως, με το βάπτισμα ενώνεται με το Σώμα του Χριστού και αυξάνει αδιάκοπα μέσα του την παρουσία του Κυρίου.

Έτσι μπορεί να προοδεύει επ’ άπειρον σε μια ένωση χωρίς σύγχυση με τον άπειρο Θεό, σύμφωνα με τη βαθύτατη πατερική θεώρηση. Παρασύρει μαζί του ολόκληρο το ανθρώπινο γένος και τη δημιουργία, που μεταμορφώνονται σε Εκκλησία. Όταν έφτασε σε βαθιά γεράματα, ο άγιος Γρηγόριος εκοιμήθη ειρηνικά, αφήνοντας πίσω του έναν ασύγκριτο πλούτο δογματικών και ερμηνευτικών συγγραμμάτων.

Η Εκκλησία τον τίμησε με τον τίτλο «Πατήρ Πατέρων», αναγνωρίζοντας τη μοναδική του προσφορά στην Ορθοδοξία.