Ιουστινιανός και Θεοδώρα, οι αυτοκράτορες άγιοι

Ένας νεαρός Σλάβος από το χωριό Βερδιάνη της σημερινής Βουλγαρίας έμελλε να ανέβει στον θρόνο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και να αλλάξει την πορεία της Εκκλησίας. Δίπλα του στάθηκε μια γυναίκα που από διαβόητη ηθοποιός και αμαρτωλή έγινε σοφή σύμβουλος και αγία της Ορθοδοξίας. Ο Ιουστινιανός, με το αρχικό όνομα Ουπράβδα, ανήκε σε μια ταπεινή οικογένεια Σλάβων που εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη.

Ο θείος του Ιουστίνος είχε φτάσει εκεί πεζός, φορώντας μόνο μια προβιά, και χάρη στα φυσικά του χαρίσματα ανυψώθηκε ώς τον αυτοκρατορικό θρόνο. Μετά τον θάνατό του ανέλαβε την εξουσία ο ανιψιός του, παίρνοντας το όνομα Ιουστινιανός και ξεκινώντας μια μακρά βασιλεία τριάντα εννέα ετών. Καταγόταν από τη ρωμαϊκή επαρχία του Ιλλυρικού και έλαβε ευρεία μόρφωση, που τον βοήθησε σε όλο του το έργο.

Η αυτοκρατορία γνώρισε μεγάλες στρατιωτικές νίκες στην Περσία, την Αφρική και την Ιταλία επί των ημερών του. Οι γερμανικές φυλές των Βανδάλων και των Βησιγότθων υποτάχθηκαν και η ειδωλολατρία υποχώρησε αποφασιστικά μπροστά στη χριστιανική πίστη. Παράλληλα φρόντισε για την εσωτερική τάξη του κράτους και για τη μόρφωση του κλήρου και των μοναχών στη ρητορική, τη φιλοσοφία και τη θεολογία.

Η μέριμνά του για τη διάδοση του Ευαγγελίου υπήρξε συστηματική και ακούραστη σε όλη τη διάρκεια της βασιλείας του. Έκλεισε τις ειδωλολατρικές σχολές της Αθήνας και όρισε να διδάσκουν τα γράμματα οι μοναχοί, στρέφοντας την παιδεία προς το χριστιανικό πνεύμα. Έστειλε τον Ιωάννη, επίσκοπο Εφέσου, στα βάθη της Μικράς Ασίας με σκοπό να φέρει τους ειδωλολάτρες στον Χριστό.

Εκείνος βάπτισε περισσότερους από εβδομήντα χιλιάδες ανθρώπους, ενώ ο αυτοκράτορας ανήγειρε ενενήντα ναούς για τους νεοφώτιστους πιστούς. Η ειδωλολατρία δέχτηκε ιδιαίτερα σκληρά πλήγματα στην ίδια την πρωτεύουσα και σε όλη τη Μικρά Ασία. Παράλληλα αγωνίστηκε για να διαφυλαχθεί καθαρή η ορθόδοξη πίστη από τις αιρέσεις της εποχής του.

Οι Νεστοριανοί δίδασκαν πως ο Χριστός δεν ήταν Θεάνθρωπος, αλλά απλός άνθρωπος όπου κατοικούσε η Θεότητα. Οι Μονοφυσίτες πάλι υποστήριζαν πως η θεία φύση απορρόφησε εντελώς την ανθρώπινη φύση μέσα στον Κύριο. Απέναντι σε αυτά τα αυθαίρετα νοήματα ο Ιουστινιανός συνέθεσε τον ύμνο «Ὁ μονογενὴς Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ» και όρισε να ψάλλεται σε κάθε Θεία Λειτουργία πριν από τη μικρή είσοδο.

Ο ύμνος αυτός ακούγεται ώς σήμερα μέσα στους ναούς όλης της Ορθοδοξίας. Με δική του φροντίδα συγκλήθηκε η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος στα χρόνια πεντακόσια πενήντα τρία μετά Χριστόν στην Κωνσταντινούπολη. Η Σύνοδος καταδίκασε τις νεστοριανικές απόψεις στα συγγράμματα του Θεοδώρου Μοψουεστίας, του Θεοδωρήτου Κύρου και του Ίβα Εδέσσης.

Επικύρωσε επίσης τους όρους της Τετάρτης Οικουμενικής Συνόδου της Χαλκηδόνας και έβαλε τέλος στις διχόνοιες που τάραζαν την Εκκλησία. Ο αυτοκράτορας προσπάθησε ακόμη να επιτύχει θρησκευτική ενότητα μέσα στην αυτοκρατορία με διαλόγους προς τους αντιχαλκηδονίους, χωρίς όμως να καρποφορήσουν οι προσπάθειές του. Έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την ευταξία και τον νόμο μέσα στο κράτος και κάτω από την επίβλεψή του συντάχθηκε πλήρης συλλογή του ρωμαϊκού δικαίου.

Ο νομικός αυτός κώδικας έφτασε ώς εμάς με την ονομασία Ιουστινιάνειος Κώδικας και επηρέασε όλη την μετέπειτα νομοθεσία. Οι λεγόμενοι «εκκλησιαστικοί νόμοι» του Ιουστινιανού πέρασαν αργότερα και στις σλαβικές συλλογές κανονικού δικαίου. Στους νόμους αυτούς όρισε την υποχρεωτική και πανηγυρική εορτή των Χριστουγέννων, των Θεοφανείων, της Αναστάσεως και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου.

Έγινε ακόμη γνωστός ως εμπνευστής της ιδέας της «συμφωνίας» ανάμεσα στην Εκκλησία και στην πολιτική εξουσία. Ο Ιουστινιανός ήταν ζηλωτής της Ορθοδοξίας και νοιαζόταν ιδιαίτερα για τη λαμπρότητα της λατρείας και για την ωραιότητα των ιερών ναών. Έκτισε πολλούς περικαλλείς ναούς προς δόξαν της Παναγίας, των αποστόλων και άλλων αγίων της Εκκλησίας.

Στο όρος Σινά ανήγειρε τη μεγάλη Μονή της Αγίας Αικατερίνης, που στέκει ζωντανή ώς τις μέρες μας. Το πιο φημισμένο όμως δημιούργημά του υπήρξε ο ναός της Αγίας Σοφίας, της του Θεού Σοφίας, στην Κωνσταντινούπολη. Ο παλαιότερος ναός του ισαποστόλου Κωνσταντίνου είχε καεί σε μια λαϊκή εξέγερση και έπρεπε να ξαναχτιστεί από την αρχή.

Ο ευσεβής βασιλιάς συγκέντρωσε τους καλύτερους τεχνίτες και αρχιτέκτονες της αυτοκρατορίας και δεν λυπήθηκε ούτε χρυσό ούτε χρήματα για το έργο αυτό. Έτσι σηκώθηκε ένας ναός που προκαλούσε τον θαυμασμό των αιώνων με το μέγεθος και την ομορφιά του. Στην προσωπική του ζωή ο αυτοκράτορας ήταν αυστηρά ευλαβής και νηστευτικός, παρά το βάρος της εξουσίας.

Τη Μεγάλη Σαρακοστή δεν έτρωγε ψωμί ούτε έπινε κρασί, αλλά αρκούνταν σε λάχανα και νερό, και μάλιστα κάθε δύο ημέρες. Έτσι, ζώντας μέσα στην καθαρότητα και την ευσέβεια, βασίλεψε επί τριάντα εννέα χρόνια και κοιμήθηκε εν ειρήνη το έτος πεντακόσια εξήντα πέντε μετά Χριστόν. Για τις προσφορές του στην Εκκλησία και για την προσωπική του αγιότητα κατατάχθηκε μετά τον θάνατό του στους αγίους.

Μαζί με αυτόν τιμάται και η σύζυγός του, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, που έζησε τον έκτο αιώνα δίπλα του. Η Θεοδώρα στην αρχή της ζωής της υπήρξε διαβόητη ηθοποιός και γυναίκα της αμαρτίας, ενώ είχε ακολουθήσει και την αίρεση των Μονοφυσιτών. Όμως η χάρη του Θεού άγγιξε την καρδιά της και εκείνη μετανόησε ειλικρινά για όλα όσα είχε προηγουμένως πράξει.

Όταν ανέβηκε στον θρόνο πλάι στον Ιουστινιανό, έζησε με αρετή και διαφύλαξε καθαρή την ψυχή και το σώμα της. Στάθηκε σοφή σύμβουλος του συζύγου της σε όλη τη διάρκεια της βασιλείας του και τον στήριξε σε δύσκολες στιγμές. Με την πολιτική της οξυδέρκεια έσωσε μάλιστα τον θρόνο του κατά τη φοβερή στάση του Νίκα.

Η αγία Θεοδώρα εκοιμήθη το έτος πεντακόσια σαράντα οκτώ μετά Χριστόν και αναπαύεται ένδοξα μαζί με τον άγιο σύζυγό της.