Η Παναγία η Παμμακάριστος και η ιστορία της Μονής της

Μέσα στη Μονή της Παμμακαρίστου συναντήθηκαν ο Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος με τον Σουλτάνο Μωάμεθ τον Πορθητή για μια σπάνια συνομιλία περί πίστεως. Σ' αυτόν τον ίδιο χώρο φυλασσόταν η ξακουστή ψηφιδωτή εικόνα της Παναγίας, που σήμερα κοσμεί τον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι. Η ιστορία της ξεκινά τον ενδέκατο αιώνα, όταν ο Μέγας Δομέστικος και Κουροπαλάτης Ιωάννης Κομνηνός θέλησε να τιμήσει τη Θεοτόκο με ένα ξεχωριστό μοναστήρι.

Διάλεξε γι' αυτό τον πέμπτο λόφο της Κωνσταντινουπόλεως, πολύ κοντά στο σημερινό Οικουμενικό Πατριαρχείο και δίπλα στην Πατριαρχική Μεγάλη του Γένους Σχολή. Εκεί ύψωσε ένα αντρικό μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία, που σύντομα θα γινόταν λαμπρό κέντρο της πνευματικής ζωής της Πόλεως. Δύο αιώνες αργότερα, το χίλια διακόσια ενενήντα έξι, ο πρωτοστράτωρ Μιχαήλ Ταρχανιώτης, ανιψιός εξ αγχιστείας του Αυτοκράτορα Μιχαήλ του Ογδόου του Παλαιολόγου, πρόσθεσε στο Καθολικό ένα βόρειο κλίτος μαζί με νάρθηκα.

Λίγο αργότερα, το χίλια τριακόσια δεκαπέντε, η σύζυγός του Μαρία, που έγινε μοναχή με το όνομα Μάρθα, έχτισε δίπλα στον Ναό ένα παρεκκλήσι, για να ταφεί εκεί ο σύζυγός της. Η τελευταία προσθήκη στον Ναό έγινε επί Αυτοκράτορος Ανδρονίκου του Τρίτου του Παλαιολόγου, ο οποίος ύψωσε έναν ακόμη νάρθηκα. Στον χώρο αυτόν εναποτέθηκαν τα οστά του Αυτοκράτορος Αλεξίου του Πρώτου του Κομνηνού και αργότερα της κόρης του Άννης.

Η Μονή ιδρύθηκε ως αντρική, αλλά γύρω στα χίλια τετρακόσια μετατράπηκε σε γυναικεία. Με αυτή τη μορφή τη βρήκε η Άλωση της Πόλεως, το χίλια τετρακόσια πενήντα τρία. Μετά την καταστροφή των Αγίων Αποστόλων, ο Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος μετέφερε εκεί την έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ενώ οι μοναχές μεταφέρθηκαν στο Μοναστήρι του Τρούλλου.

Το Καθολικό λάμπρυναν πλούσια ψηφιδωτά, που σήμερα σώζονται σε ελάχιστο μέρος μέσα στο παρεκκλήσι. Εκεί ξεχωρίζουν η μορφή του Παντοκράτορα με όρθιους προφήτες, η Δέηση, η Βάπτιση, ένα τμήμα της προσκυνήσεως των Μάγων και αρκετοί άγιοι με το όνομα Γρηγόριος. Ο χώρος μαρτυρεί ακόμη και σήμερα το παλιό του μεγαλείο.

Ο ιστορικός της Αλώσεως Μιχαήλ Κριτόβουλος μας διασώζει στο χρονικό του τη συνάντηση του Πατριάρχη Γενναδίου με τον Σουλτάνο Μωάμεθ τον Δεύτερο τον Πορθητή. Γράφει πως ο Σουλτάνος, το χίλια τετρακόσια πενήντα πέντε, καθώς περνούσε έφιππος από την Παμμακάριστο, θέλησε να μάθει τι ήταν εκείνο το οικοδόμημα. Μόλις πληροφορήθηκε ότι στεγάζει το Πατριαρχείο, κατέβηκε από το άλογο και προχώρησε προς την Εκκλησία με σεβασμό.

Ο Πατριάρχης έμαθε για την επίσκεψη και συναντήθηκαν οι δύο άντρες μέσα στο παρεκκλήσι, σε μια συνομιλία γεμάτη ένταση και ευθύνη. Ο Σουλτάνος ρώτησε μέσω διερμηνέα πολλά για την πίστη των χριστιανών και έδωσε στον Πατριάρχη όρκο ασφαλείας και θάρρος να μιλήσει ελεύθερα. Ο Γεννάδιος εξήγησε τα μυστήρια της πίστεως με σοφία και διαύγεια, ώστε ο Μωάμεθ τον δέχθηκε με ευλάβεια και τον περιέβαλε έκτοτε με αγάπη και σεβασμό.

Έπαψε μάλιστα και την κακία που έτρεφε κατά του Γένους των Γραικών, καθώς φάνηκε αργότερα σε πολλές περιπτώσεις. Ο ίδιος ομολογούσε πως απέκτησε σπουδαίο και σοφό Πατριάρχη, ικανό να αποκρίνεται σε κάθε ερώτημα. Η Μονή της Παμμακαρίστου θα μπορούσε να παραμείνει έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, όμως η ιστορία πήρε άλλον δρόμο.

Το χίλια πεντακόσια ογδόντα επτά, επί Σουλτάνου Μουράτ του Τρίτου, η Μονή μετατράπηκε σε τζαμί, όταν εκείνος γύρισε νικητής από έναν πόλεμο στο Αζερμπαϊτζάν. Όπως διασώζει η παράδοση, ο Σουλτάνος έστειλε ανθρώπους του στο δυστυχισμένο Πατριαρχείο και εξεδίωξε όσους κληρικούς και μοναχούς βρίσκονταν εκεί. Ο Αρχιδιάκονος του Πατριαρχείου Νικηφόρος μετέφερε την έδρα στον Ναό της Παναγίας της Παραμυθίας, ενώ πατριαρχικός οίκος έγιναν τα «οσπίτια των Βλάχων», των ηγεμόνων δηλαδή της Μολδαβίας και της Βλαχίας.

Ο Αθανάσιος Κομνηνός Υψηλάντης σημειώνει με πόνο πως οι Ρωμαίοι έχασαν τελευταία και την Παμμακάριστο και τόσα ιερά κειμήλια μέσα στην Κωνσταντινούπολη. Ο Νικηφόρος όμως κατάφερε να γλιτώσει βιβλία, εικόνες, λείψανα και πολλά άλλα ιερά. Όλα αυτά ακολούθησαν την περιπλάνηση της Μεγάλης Εκκλησίας.

Σήμερα οι ψηφιδωτές εικόνες της Παναγίας της Παμμακαρίστου και του Τιμίου Προδρόμου, μαζί με τα ιερά λείψανα, φυλάσσονται με ευλάβεια στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι. Η περίφημη ψηφιδωτή εικόνα της Παμμακαρίστου αναφέρεται από τον Στέφανο Γκέρλαχ, ο οποίος επισκέφθηκε το Πατριαρχείο στα χίλια πεντακόσια εβδομήντα οκτώ, όταν έδρευε ακόμη στον ναό της Παμμακαρίστου. Την αναφέρει επίσης ο Μανουήλ Μαλαξός στην ιστορική του έκδοση μέχρι το χίλια πεντακόσια ογδόντα ένα, περιγράφοντας πως στο δεξιό μέρος του τέμπλου στεκόταν λαμπρή και πανέμορφη η εικόνα της Θεοτόκου.

Όταν ο ναός έγινε τέμενος, γνωστό ως Φετχιγιέ τζαμί, η ιστορική εικόνα ακολούθησε τις περιπλανήσεις του Πατριαρχείου που αναζητούσε στέγη. Με την τελική εγκατάσταση στο Φανάρι, τοποθετήθηκε σε περίοπτη θέση στο νότιο κλίτος του Πατριαρχικού Ναού. Αργότερα, το χίλια επτακόσια ενενήντα οκτώ, ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Πέμπτος μετέτρεψε αυτό το κλίτος σε παρεκκλήσι προς τιμήν της Θεοτόκου, για χάρη της θαυμαστής εικόνας.

Επί Πατριάρχου Φωτίου του Δευτέρου, ο καθηγητής Γεώργιος Σωτηρίου κατέγραψε εκατόν τριάντα πέντε παλαιές φορητές εικόνες της Πόλεως και των περιχώρων. Τότε στερεώθηκε και καθαρίστηκε η εικόνα μαζί με εκείνη του Τιμίου Προδρόμου. Η Παναγία εικονίζεται κατά τον τύπο της Οδηγήτριας, με σκούρο ερυθρόμαυρο μαφόριο, χρυσές παρυφές και άστρα στην κεφαλή και τον ώμο.

**Filename:** `09_01_Παναγία_Παμμακάριστος_Κωνσταντινουπόλεως.