Η Τρίτη της Διακαινησίμου και οι Νεοφανείς Άγιοι της Λέσβου

Πεντακόσια σχεδόν χρόνια έμειναν θαμμένοι και ξεχασμένοι στο χώμα της Λέσβου, ώσπου οι ίδιοι παρουσιάστηκαν σε απλούς ανθρώπους και αποκάλυψαν πού βρίσκονταν τα λείψανά τους. Δέκα μόλις χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, μια ομάδα Τούρκων μπήκε σε ένα ήσυχο μοναστήρι κοντά στη Θερμή και βασάνισε μέχρι θανάτου όσους βρήκε εκεί μέσα. Το μαρτύριό τους τελείωσε την Τρίτη της Διακαινησίμου του έτους χίλια τετρακόσια εξήντα τρία, λίγα χρόνια μετά την πτώση της Πόλης.

Επί αιώνες οι κάτοικοι του νησιού ανέβαιναν κάθε χρόνο, την Τρίτη της Λαμπρής, στα ερείπια ενός παλιού μοναστηριού κοντά στη Θερμή. Με τον καιρό όμως κανείς δεν θυμόταν τον λόγο αυτού του προσκυνήματος. Είχε μείνει μόνο μια θολή ανάμνηση ότι κάποτε υπήρχε εκεί μοναστήρι και ότι οι μοναχοί του είχαν σφαγιαστεί από τους Τούρκους.

Ο δίκαιος Κριτής όμως, όπως λέει η Γραφή, φανερώνει στον καιρό του όσα είναι κρυμμένα. Έτσι, ύστερα από σχεδόν πεντακόσια χρόνια σιωπής, οι ίδιοι οι μάρτυρες άρχισαν να εμφανίζονται και να μιλούν στους κατοίκους της Λέσβου για όσα τους είχαν συμβεί. Το έτος χίλια εννιακόσια πενήντα εννέα, ένας ευλαβής άνθρωπος, ο Άγγελος Ράλλης, αποφάσισε να χτίσει ένα μικρό εκκλησάκι κοντά στα ερείπια του παλιού μοναστηριού της Θερμής.

Στις τρεις Ιουλίου της ίδιας χρονιάς, καθώς οι εργάτες καθάριζαν το χώμα, ανακάλυψαν τα ιερά λείψανα του Αγίου Ραφαήλ. Από εκείνη τη στιγμή οι Άγιοι άρχισαν να εμφανίζονται σε πολλούς κατοίκους του νησιού και να αποκαλύπτουν τις λεπτομέρειες της ζωής και του μαρτυρίου τους. Πάνω σε αυτές τις αφηγήσεις στηρίχθηκε ο Φώτης Κόντογλου, ο οποίος συνέγραψε το γνωστό βιβλίο του με τίτλο «Ένα μεγάλο σημείο».

Ο Άγιος Ραφαήλ γεννήθηκε στην Ιθάκη γύρω στα χίλια τετρακόσια δέκα, μέσα σε μια οικογένεια με βαθιά ευσέβεια. Το όνομα που πήρε στη βάπτιση ήταν Γεώργιος, ενώ ονομάστηκε Ραφαήλ όταν εκάρη μοναχός. Αργότερα χειροτονήθηκε ιερέας και έφτασε στα αξιώματα του αρχιμανδρίτη και του χαρτοφύλακα.

Το έτος χίλια τετρακόσια πενήντα τρία ζούσε στη Μακεδονία μαζί με τον συμμοναστή του, διάκονο Νικόλαο, που καταγόταν από τη Θεσσαλονίκη. Όταν οι Τούρκοι εισέβαλαν στη Θράκη, οι δύο μοναχοί κατέφυγαν στη Λέσβο. Στο νησί οι δύο μοναχοί εγκαταστάθηκαν στη Μονή της Γεννήσεως της Θεοτόκου κοντά στη Θερμή, όπου ο Άγιος Ραφαήλ έγινε ηγούμενος.

Την άνοιξη του έτους χίλια τετρακόσια εξήντα τρία οι Τούρκοι όρμησαν στο μοναστήρι και αιχμαλώτισαν όσους βρήκαν. Τα βασανιστήρια κράτησαν από τη Μεγάλη Πέμπτη μέχρι την Τρίτη της Διακαινησίμου. Έδεσαν τον Άγιο Ραφαήλ σε ένα δέντρο και με φοβερή αγριότητα του πριόνισαν το σαγόνι μέχρι που παρέδωσε το πνεύμα του.

Ο Άγιος Νικόλαος, αφού υπέστη κι αυτός σκληρά βασανιστήρια, ξεψύχησε καθώς έβλεπε το μαρτύριο του γέροντά του. Αργότερα παρουσιάστηκε ο ίδιος σε ανθρώπους και τους έδειξε το σημείο, όπου βρέθηκαν τα λείψανά του στις δεκατρείς Ιουνίου του χίλια εννιακόσια εξήντα. Η Αγία Ειρήνη ήταν ένα κοριτσάκι δώδεκα μόλις ετών, κόρη του προεστού του χωριού, του Βασιλείου.

Μαζί με την οικογένειά της είχε φτάσει στο μοναστήρι για να ειδοποιήσει τους μοναχούς για την επιδρομή. Οι σκληροί Αγαρηνοί έκοψαν το χέρι της και το πέταξαν μπροστά στα μάτια των γονιών της. Έπειτα έβαλαν την αγνή παρθένο μέσα σε ένα μεγάλο πιθάρι, άναψαν φωτιά από κάτω και την έπνιξαν εκεί μέσα.

Όλα αυτά τα φρικτά μαρτύρια συνέβησαν μπροστά στα μάτια των γονιών της, οι οποίοι θανατώθηκαν κι αυτοί λίγο αργότερα. Ο τάφος της Αγίας Ειρήνης και το πιθάρι του μαρτυρίου της βρέθηκαν στις δώδεκα Μαΐου του χίλια εννιακόσια εξήντα ένα, ύστερα από τις εμφανίσεις των Αγίων Ραφαήλ, Νικολάου και Ειρήνης. Εκείνη την ημέρα δέχθηκαν τον στέφανο του μαρτυρίου και άλλοι: ο Βασίλειος και η Μαρία, οι γονείς της Αγίας Ειρήνης, ο Θεόδωρος, ο δάσκαλος του χωριού, και η Ελένη, η δεκαπεντάχρονη εξαδέλφη της Αγίας.

Οι Άγιοι εμφανίζονταν άλλοτε μόνοι και άλλοτε όλοι μαζί, λέγοντας στους ανθρώπους πως ήθελαν να τους τιμούν. Ζήτησαν να ζωγραφιστεί η εικόνα τους, να γραφτεί ακολουθία προς τιμή τους και έδειξαν τα σημεία όπου βρίσκονταν τα λείψανά τους. Σύμφωνα με τις περιγραφές όσων είχαν δει τους Αγίους, ο σπουδαίος αγιογράφος Φώτης Κόντογλου ιστόρησε την εικόνα τους.

Την ιερή ακολουθία τους συνέθεσε ο αείμνηστος πατήρ Γεράσιμος ο Μικραγιαννανίτης από τη Σκήτη της Μικράς Αγίας Άννης του Αγίου Όρους. Πολλά θαύματα έχουν συμβεί στη Λέσβο και σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς οι Άγιοι σπεύδουν σε όσους τους επικαλούνται. Την ίδια ημέρα, την Τρίτη της Διακαινησίμου, η Εκκλησία θυμάται και την έλευση της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας της Πορταΐτισσας στο Άγιον Όρος.

Η εικόνα αυτή ανήκε σε μια ευσεβή χήρα, η οποία ζούσε στην περιοχή της Νίκαιας της Μικράς Ασίας, στα χρόνια του εικονομάχου αυτοκράτορα Θεοφίλου. Όταν οι άνθρωποι του αυτοκράτορα έφτασαν για να καταστρέψουν κάθε ιερή εικόνα, η πιστή γυναίκα έριξε στη θάλασσα τη θαυματουργή εικόνα της Θεοτόκου. Τότε αντίκρισε ένα παράξενο θαύμα: η εικόνα στάθηκε όρθια πάνω στα κύματα και άρχισε να ταξιδεύει προς τη δύση.

Ύστερα από αρκετό καιρό έφτασε μπροστά στη Μονή των Ιβήρων στο Άγιον Όσος. Ένας ασκητής, ο Γαβριήλ, την πήρε από τα νερά και την παρέδωσε στους πατέρες. Εκείνοι έχτισαν ένα μικρό ναό κοντά στην πύλη του μοναστηριού και την τοποθέτησαν εκεί.

Από τότε ονομάστηκε Πορταΐτισσα, δηλαδή η Φύλακας της Πύλης. Έκτοτε η Παναγία θαυματουργεί διαρκώς μέσα από την ιερή εικόνα της. Θεραπεύει δαιμονισμένους, χαρίζει την υγεία σε χωλούς και δίνει το φως στους τυφλούς.

Παράλληλα προστατεύει το μοναστήρι από κάθε κίνδυνο. Η ιερή εικόνα της Πορταΐτισσας έφτασε στο Άγιον Όρος την Τρίτη της Διακαινησίμου του έτους χίλια τέσσερα. Γι’ αυτό η Μονή των Ιβήρων εορτάζει αυτή τη λαμπρή ημέρα μέχρι σήμερα με ιδιαίτερη μεγαλοπρέπεια.

Η Θεία Λειτουργία τελείται σε ναό κοντά στη θάλασσα, εκεί όπου ανάβλυσε αγίασμα στο σημείο που είχε σταθεί η εικόνα. Την ίδια ημέρα τιμάται και η εικόνα της Παναγίας της Κτιτόρισσας ή Βηματάρισσας στη Μονή Βατοπαιδίου. Όταν κάποτε Άραβες επιδρομείς έφτασαν στη μονή, ο ιεροδιάκονος Σάββας, ο βηματάρης, είχε την ευθύνη για τα ιερά κειμήλια.

Πρόλαβε και έκρυψε την εικόνα μαζί με τον Σταυρό του Μεγάλου Κωνσταντίνου μέσα σε ένα πηγάδι του ιερού βήματος, αφήνοντας μπροστά τους μια κανδήλα αναμμένη. Το μοναστήρι λεηλατήθηκε και οι μοναχοί οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στην Κρήτη. Εβδομήντα χρόνια αργότερα ο ιεροδιάκονος Σάββας απελευθερώθηκε και επέστρεψε.

Εκεί συνάντησε νεότερους μοναχούς, οι οποίοι δεν γνώριζαν τίποτα για τα κρυμμένα κειμήλια. Όταν άνοιξαν το πηγάδι, βρήκαν την εικόνα και τον Σταυρό να στέκονται όρθιοι πάνω στο νερό, με το καντήλι ακόμη να καίει. Σήμερα η εικόνα φυλάσσεται στο σύνθρονο του ιερού βήματος.

Η Παναγία ονομάζεται Κτιτόρισσα, διότι η εύρεση της εικόνας συνδέεται με την ανακαίνιση της μονής από τρεις αδελφούς, τους μοναχούς Αθανάσιο, Νικόλαο και Αντώνιο, οι οποίοι έζησαν προς το τέλος του δέκατου αιώνα. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, κάθε Δευτέρα βράδυ ψάλλεται στο καθολικό η Παράκληση προς τη Θεοτόκο, ενώ κάθε Τρίτη πρωί τελείται Θεία Λειτουργία. Την Τρίτη της Διακαινησίμου η εικόνα μεταφέρεται με μεγαλόπρεπη λιτανεία γύρω από το μοναστήρι.

Την ίδια ημέρα η Εκκλησία τιμά και τους μάρτυρες της Μονής του Αγίου Δαβίδ της Γαρέτζα στη Γεωργία, οι οποίοι θανατώθηκαν το έτος χίλια εξακόσια δεκαέξι. Μνημονεύονται ακόμη οι όσιοι Πατάπιος, Νίκων και Υπομονή, οι οποίοι ασκήτεψαν σε ένα σπήλαιο, εκεί όπου αργότερα ιδρύθηκε η Μονή του Αγίου Παταπίου στη μητρόπολη Κορίνθου. Σε αυτό το μοναστήρι φυλάσσονται με ευλάβεια οι τίμιες κάρες του Αγίου Παταπίου του Νέου και της Αγίας Υπομονής, καθώς και η σιαγόνα του Αγίου Νίκωνος του Νέου.

Τα ιερά αυτά λείψανα τοποθετήθηκαν σε αργυρές λειψανοθήκες με μέριμνα του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Παντελεήμονος Καρανικόλα. Ο Άγιος Πατάπιος τιμάται επίσης στις οκτώ Δεκεμβρίου κάθε χρόνο.