Το Μέγα Σάββατο και η κάθοδος στον Άδη

Το Μέγα Σάββατο ο Χριστός κατεβαίνει στον Άδη και συντρίβει τις χάλκινες πύλες του, αναζητώντας τον πεσμένο Αδάμ. Η Εκκλησία ονομάζει αυτή την ημέρα «ευλογημένο Σάββατο», συνδέοντάς την με την έβδομη ημέρα της δημιουργίας, όταν ο Θεός αναπαύθηκε από τα έργα του. Ο μέγας Μωυσής προεικόνισε μυστικά αυτή την ημέρα, όταν είπε ότι ο Θεός ευλόγησε την έβδομη ημέρα ως ημέρα αναπαύσεως.

Στο αρχικό κείμενο της δημιουργίας, στο βιβλίο της Γενέσεως, ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα και ομοίωσή του, για να ζει σε διαρκή κοινωνία μαζί του. Όμως ο άνθρωπος εξέπεσε από τον Θεό και έχασε αυτή την πηγή της ζωής. Τώρα ο Χριστός, ο Υιός του Θεού δι’ ου τα πάντα εγένοντο, έρχεται για να αποκαταστήσει τη διακοπείσα κοινωνία.

Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνει τη δημιουργία και επιστρέφει τα πάντα στην αρχική τους τάξη. Η αποστολή του φτάνει στο πλήρωμά της και όλα γίνονται όπως έπρεπε να είναι από την αρχή. Έτσι, στο ευλογημένο Σάββατο αναπαύεται από όλα τα έργα του, σαν νέος δημιουργός που έφερε σε πέρας τη σωτηρία.

Η ημέρα αυτή δεν είναι κενή, αλλά γεμάτη σιωπηλή και νικηφόρα δύναμη. Στην ενοριακή ζωή το Μέγα Σάββατο μένει συχνά παραμελημένο και λίγοι πιστοί προσέρχονται στις ακολουθίες του. Η λαϊκή ευσέβεια περιορίζει συνήθως τη Μεγάλη Εβδομάδα στη Μεγάλη Παρασκευή, η οποία γρήγορα αντικαθίσταται από την Κυριακή του Πάσχα.

Ο Χριστός παρουσιάζεται νεκρός και ξαφνικά ζωντανός, και η μεγάλη θλίψη φαίνεται να αντικαθίσταται απότομα από μεγάλη χαρά. Μέσα σε αυτό το σχήμα το Μέγα Σάββατο χάνεται και η θεολογία του παραμένει κρυμμένη. Όμως η Εκκλησία δεν αντιλαμβάνεται έτσι το πέρασμα από τον σταυρό στην ανάσταση.

Στη συνείδησή της η λύπη δεν αντικαθίσταται από τη χαρά, αλλά μεταμορφώνεται σε χαρά μέσα από τον ίδιο τον θάνατο του Κυρίου. Αυτή η διάκριση δείχνει ότι ακριβώς μέσα στον θάνατο ο Χριστός συνεχίζει να εργάζεται τη νίκη του και να συντρίβει τη δύναμη του εχθρού. Στο τροπάριο του Πάσχα ψάλλουμε ότι ο Χριστός πατάει τον θάνατο με τον θάνατό του και χαρίζει ζωή στους νεκρούς.

Η φράση αυτή δίνει μεγάλο νόημα στο Μέγα Σάββατο και φωτίζει το μυστήριο της σιωπηλής αυτής ημέρας. Η ταφή του Κυρίου δεν είναι παθητική, αλλά ενεργητική και νικηφόρα ανάπαυση. Ο Χριστός αναζητεί τον πεσμένο φίλο του Αδάμ, που εκπροσωπεί ολόκληρο το ανθρώπινο γένος, και δεν τον βρίσκει επάνω στη γη.

Έτσι κατεβαίνει στο βασίλειο του θανάτου, που στην Παλαιά Διαθήκη ονομάζεται Άδης, και εκεί συναντά τον προπάτορα. Τον πιάνει από το χέρι και τον επαναφέρει στη ζωή μαζί με όλους τους δικαίους που περίμεναν τη λύτρωση. Αυτή είναι η νίκη του Πάσχα, ότι οι νεκροί λαμβάνουν ξανά ζωή και ο τάφος παύει να είναι τόπος εγκατάλειψης.

Με τον δικό του θάνατο ο Χριστός καταπατεί τον θάνατο και ανοίγει για όλους την οδό της αναστάσεως. Η παραδοσιακή εικόνα που χρησιμοποιεί η Εκκλησία στη γιορτή του Πάσχα είναι στην πραγματικότητα εικόνα του Μεγάλου Σαββάτου, η κάθοδος στον Άδη. Πρόκειται για θεολογική ζωγραφική, αφού κανείς άνθρωπος δεν είδε με τα μάτια του αυτό το γεγονός.

Παρουσιάζει τον Χριστό λαμπερό σε αποχρώσεις λευκού και γαλάζιου, να στέκεται επάνω στις συντριμμένες πύλες του Άδη. Με ανοιχτά χέρια ενώνει τις παλάμες του με τον Αδάμ και τους άλλους δικαίους της Παλαιάς Διαθήκης. Τους οδηγεί από το βασίλειο του θανάτου στο φως της αληθινής ζωής.

Ο ίδιος ο Άδης ομολογεί την ήττα του και αναφωνεί ότι δεν έπρεπε να δεχθεί τον γεννηθέντα εκ της Μαρίας. Λέει ότι ο Χριστός ήρθε και κατέλυσε τη δύναμή του, συνέτριψε τις χάλκινες πύλες και ανέστησε τις ψυχές που κρατούσε αιχμαλωτισμένες. Ο εσπερινός του Μεγάλου Σαββάτου εγκαινιάζει τη γιορτή του Πάσχα, αφού ο λειτουργικός κύκλος της ημέρας αρχίζει το βράδυ.

Παλαιότερα η ακολουθία αυτή αποτελούσε το πρώτο μέρος της μεγάλης πασχαλινής αγρυπνίας, κατά την οποία βαπτίζονταν οι κατηχούμενοι στο βαπτιστήριο. Στη συνέχεια, οι νεοφώτιστοι οδηγούνταν εν πομπή πίσω στον ναό για την πρώτη τους θεία λειτουργία, την πασχαλινή ευχαριστία. Αργότερα, καθώς αυξάνονταν οι κατηχούμενοι, το βαπτιστικό μέρος αποσπάστηκε από τη λειτουργία της αναστάσιμης νύχτας.

Έτσι σχηματίστηκε η σημερινή προπασχάλια ακολουθία, ο εσπερινός με τη λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου που ακολουθεί. Διατηρεί ακόμη τα σημάδια της αρχαίας τάξεως, που έβλεπε το Πάσχα ως βαπτιστική γιορτή και το βάπτισμα ως πασχάλιο μυστήριο. Ο απόστολος Παύλος συνδέει το βάπτισμα με τον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού στην προς Ρωμαίους επιστολή.

Στο «Κύριε εκέκραξα» ψάλλονται τα αναστάσιμα στιχηρά του πρώτου ήχου και στη συνέχεια τα ειδικά στιχηρά του Μεγάλου Σαββάτου. Αυτά τονίζουν τον θάνατο του Χριστού ως κάθοδο στον Άδη, στην περιοχή του θανάτου, για την οριστική του καταστροφή. Το κεντρικό σημείο της ακολουθίας έρχεται μετά την είσοδο, όταν διαβάζονται δεκαπέντε αναγνώσματα από την Παλαιά Διαθήκη.

Όλα στρέφονται γύρω από την υπόσχεση της αναστάσεως και δοξάζουν την τελική νίκη του Θεού. Η νίκη αυτή προφητεύεται στη νικητήρια ωδή του Μωυσέως μετά τη διάβαση της Ερυθράς θαλάσσης, που καλεί τον λαό να υμνήσει τον ένδοξο Κύριο. Φανερώνεται επίσης στη σωτηρία του Ιωνά μέσα από το κήτος και στη διάσωση των τριών νέων μέσα στο πύρινο καμίνι.

Έπειτα διαβάζεται ο απόστολος, το ίδιο ανάγνωσμα που ακούγεται και στο μυστήριο του βαπτίσματος, από το έκτο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους. Εκεί ο θάνατος και η ανάσταση του Χριστού γίνονται πηγή για να πεθάνει μέσα μας ο παλαιός άνθρωπος. Από αυτόν τον θάνατο γεννιέται ο καινούριος άνθρωπος, που η ζωή του βρίσκεται κρυμμένη στον αναστημένο Κύριο.

Κατά τους ειδικούς στίχους που ψάλλονται μετά τον απόστολο, με το «Ανάστα ο Θεός, κρίνον την γην», αλλάζει η όψη του ναού. Οι σκούροι σαρακοστιανοί άμφιοι αποτίθενται και ο κλήρος ντύνεται με λαμπρά λευκά ενδύματα. Όταν ο λειτουργός εμφανίζεται με το ευαγγέλιο, το φως της αναστάσεως γίνεται πραγματικά ορατό μέσα στους πιστούς.

Το «Χαίρετε», με το οποίο ο αναστημένος Χριστός χαιρέτησε τις μυροφόρες στον τάφο, βιώνεται ως προσωπικός χαιρετισμός προς όλους εμάς. Η λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου συνεχίζεται μέσα σε αυτό το λευκό και χαρμόσυνο φως της νέας ζωής. Φανερώνει τον τάφο του Χριστού ως ζωοδόχο τάφο, από τον οποίο αναβλύζει η νίκη κατά του θανάτου.

Μας εισάγει στην τελική πραγματικότητα της αναστάσεως και μας μεταδίδει τη ζωή του Κυρίου, σε εμάς τα παιδιά του πεσόντος Αδάμ. Μπορεί κανείς να πει ότι από όλες τις ακολουθίες της Εκκλησίας, αυτή είναι ίσως η πιο αποκαλυπτική και βαθιά. Ο εσπερινός με τη λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου του Μεγάλου Σαββάτου αποτελεί την αληθινή λειτουργική κορύφωση της Εκκλησίας.

Όποιος ανοίξει την καρδιά και τον νου του δέχεται την ίδια την αλήθεια της Ορθοδοξίας και τη γεύση της νέας ζωής που λάμπει από τον τάφο.