Το Δεύτερο Ψυχοσάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής

Η Εκκλησία ξεχώρισε το δεύτερο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής για να μνημονεύει όλους τους κεκοιμημένους πιστούς αδελφούς μας. Επειδή τις καθημερινές της νηστείας δεν τελείται Θεία Λειτουργία, οι Πατέρες όρισαν τρία ξεχωριστά Ψυχοσάββατα μέσα στην ίδια ιερή περίοδο. Το Σάββατο είναι η ημέρα που η Εκκλησία αφιέρωσε στη μνήμη των ορθοδόξων χριστιανών που έφυγαν από αυτή τη ζωή με την ελπίδα της αναστάσεως.

Έτσι το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο Σάββατο της Σαρακοστής γίνονται ημέρες μνημοσύνων μέσα στη Θεία Λειτουργία. Οι ψυχές των κεκοιμημένων δεν ξεχνιούνται, αλλά μνημονεύονται με ονόματα μπροστά στο άγιο θυσιαστήριο. Η προσευχή της Εκκλησίας ενώνει τους ζώντες με όσους πέρασαν στην άλλη ζωή και αναμένουν την κοινή ανάσταση.

Η Σαρακοστή γίνεται περίοδος βαθιάς μετάνοιας, αλλά και τρυφερής μνήμης για τους ανθρώπους που αγαπήσαμε. Οι πιστοί προσέρχονται στους ναούς, ανάβουν κεριά, διαβάζουν ονόματα και ζητούν από τον Θεό ανάπαυση των ψυχών. Με αυτό τον τρόπο όλη η εκκλησιαστική κοινότητα γίνεται ένα σώμα ζωντανών και κεκοιμημένων, ενωμένο μέσα στη χάρη του Χριστού.

Έτσι το Ψυχοσάββατο μάς θυμίζει πως ο θάνατος δεν χωρίζει οριστικά τους πιστούς από τον Κύριο και την Εκκλησία Του. Στις ημέρες αυτές, εκτός από τη Θεία Λειτουργία, ευλογούνται μέσα στον ναό και τα κόλλυβα, που ετοιμάζουν με προσοχή οι πιστοί. Πρόκειται για σιτάρι ή ρύζι βρασμένο με μέλι, ανακατεμένο με σταφίδες, σύκα, καρύδια, σουσάμι και άλλους καρπούς της γης.

Τα κόλλυβα δεν είναι απλώς έθιμο, αλλά κήρυγμα ζωντανό για την ανάσταση των νεκρών και τη νίκη της ζωής. Μας φέρνουν στον νου τον λόγο του Κυρίου ότι ο κόκκος του σίτου πρέπει να πέσει στη γη και να πεθάνει για να καρποφορήσει πλούσια. Όπως ο σπόρος κρύβεται στο χώμα και αναβλαστάνει, έτσι και το σώμα του ανθρώπου τοποθετείται στον τάφο περιμένοντας τη φωνή του Θεού.

Ο άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης διδάσκει πως ο άνθρωπος μοιάζει με σπόρο που φυτεύεται στη γη μετά τον θάνατο. Με τη δύναμη του Θεού αυτός ο σπόρος θα αναστηθεί ξανά στην ημέρα της κοινής αναστάσεως όλων των ανθρώπων. Ο απόστολος Παύλος αναπτύσσει την ίδια αλήθεια όταν μιλάει στην προς Κορινθίους επιστολή του για τη μέλλουσα ανάσταση.

Τα κόλλυβα γίνονται έτσι σύμβολο ελπίδας και υπενθύμιση πως ο θάνατος δεν είναι το τέλος της ανθρώπινης πορείας προς τον Θεό. Συνηθίζεται επίσης οι πιστοί να δίνουν ελεημοσύνη στη μνήμη των κεκοιμημένων, πέρα από τις προσευχές που προσφέρουν για τις ψυχές τους. Η ελεημοσύνη γίνεται έργο αγάπης που αγκαλιάζει τόσο τους ζωντανούς αποδέκτες όσο και εκείνους που έφυγαν από τη ζωή.

Ο άγγελος που φανερώθηκε στον Κορνήλιο μαρτυρεί τη δύναμη της ελεημοσύνης μπροστά στον θρόνο του Θεού. Του είπε ξεκάθαρα ότι οι προσευχές του και οι ελεημοσύνες του ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Κυρίου των δυνάμεων. Τα μνημόσυνα για τους νεκρούς ανάγονται σε πολύ παλαιούς χρόνους της εκκλησιαστικής ζωής και πράξης.

Στο όγδοο κεφάλαιο των Αποστολικών Διαταγών συνιστώνται μνημόσυνα με ψαλμωδίες και προσευχές για τους κεκοιμημένους. Σώζεται μάλιστα μια ωραιότατη ευχή υπέρ των ψυχών που ζητάει συγχώρεση των εκουσίων και ακουσίων αμαρτημάτων τους. Παρακαλεί ο Θεός να τους χαρίσει ανάπαυση μαζί με τους Πατριάρχες, τους Προφήτες και τους Αποστόλους στη Βασιλεία Του.

Εκεί, σύμφωνα με τον προφήτη Ησαΐα, έχουν φύγει για πάντα η λύπη, ο στεναγμός και κάθε ανθρώπινος πόνος. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφέρει την ακολουθία αυτή σε ομιλία του στην προς Φιλιππησίους επιστολή. Ο ίδιος ο ιερός Χρυσόστομος βεβαιώνει ότι η ακολουθία υπέρ των κεκοιμημένων θεσπίστηκε από τους ίδιους τους αγίους Αποστόλους.

Ο άγιος Κυπριανός Καρχηδόνος, σε επιστολή του, υπενθυμίζει το χρέος των χριστιανών να θυμούνται με ευλάβεια τους μάρτυρες της πίστεως. Οι άγιοι Πατέρες, όπως ο Χρυσόστομος, ο Κύριλλος Ιεροσολύμων και ο Δαμασκηνός, μαρτυρούν την ωφέλεια των προσευχών για τους νεκρούς. Διδάσκουν ότι οι ευχές, τα μνημόσυνα, οι λειτουργίες και οι ελεημοσύνες αποτελούν πραγματική βοήθεια για όσους έφυγαν από τη ζωή.

Τόσο οι δίκαιοι όσο και εκείνοι που δεν πρόλαβαν να μετανοήσουν δέχονται κάποια παρηγοριά από τις προσευχές της Εκκλησίας. Δεν έχει όμως αποκαλυφθεί σε εμάς σε ποιον βαθμό οι άδικοι μπορούν να λάβουν αυτή την ανακούφιση από τον Θεό. Η προσευχή της Εκκλησίας δεν μπορεί να μεταφέρει μια ψυχή από κατάσταση κατακρίσεως σε κατάσταση αγιότητας και μακαριότητας.

Ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει ότι ο καιρός της μετανοίας και της συγχωρήσεως βρίσκεται μόνο μέσα στην παρούσα ζωή. Η μέλλουσα ζωή είναι ώρα δίκαιης κρίσεως και ανταποδόσεως, χωρίς δυνατότητα νέας μετανοίας από την πλευρά του ανθρώπου. Με τον Μέγα Βασίλειο συμφωνούν ο Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και πολλοί άλλοι πατερικοί συγγραφείς της Εκκλησίας.

Όταν προσευχόμαστε για τους άλλους, φέρνουμε ωφέλεια όχι μόνο σε εκείνους, αλλά και στον εαυτό μας μπροστά στον Θεό. Ο απόστολος Παύλος μάς διαβεβαιώνει ότι ο Κύριος δεν είναι άδικος, ώστε να ξεχάσει τον κόπο και την αγάπη μας. Κάθε έργο αγάπης που δείχνουμε για χάρη του ονόματός Του και για την υπηρεσία των αγίων μένει αλησβήστητο ενώπιόν Του.

Έτσι το Ψυχοσάββατο γίνεται ευκαιρία πνευματικής καλλιέργειας, όπου ενώνεται η μνήμη των νεκρών με την προσωπική μας μετάνοια. Πηγαίνουμε στον ναό όχι μόνο για όσους αγαπήσαμε, αλλά και για όσους έφυγαν ξεχασμένοι και χωρίς συγγενείς. Φέρνουμε τα ονόματά τους μπροστά στο θυσιαστήριο, μαζί με τα κόλλυβα και την ταπεινή μας ελεημοσύνη.

Η Εκκλησία μάς διδάσκει ότι η αγάπη γεφυρώνει τις δύο όχθες, αυτή των ζωντανών και αυτή των κεκοιμημένων αδελφών. Μέσα από τη Θεία Λειτουργία ο Χριστός γίνεται ο κοινός σύνδεσμος όλων, νικητής του θανάτου και χορηγός της αιωνίου ζωής. Η περίοδος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής μάς προετοιμάζει να υποδεχθούμε την Ανάσταση με καθαρή καρδιά και ελπιδοφόρα προσευχή.

Έτσι κάθε ψυχοσάββατο γίνεται πρόγευση της κοινής αναστάσεως, όπου ο Κύριος θα συγκεντρώσει κοντά Του τους εκλεκτούς Του από κάθε γενεά.