Όσιος Εφραίμ ο Κατουνακιώτης, ο διορατικός ησυχαστής του Άθω

Ένας μασόνος ντυμένος ράσο ανέβηκε κάποτε προς τα Κατουνάκια, κρύβοντας την αληθινή αποστολή του να κατασκοπεύσει το Άγιον Όρος. Ο Όσιος Εφραίμ τον αναγνώρισε αμέσως μόλις τον είδε και ο άγνωστος επισκέπτης παραδέχτηκε την ραδιουργία του μπροστά στους συνοδούς κληρικούς. Τέτοια ήταν η διορατική δύναμη που χάρισε ο Θεός σε αυτόν τον ταπεινό ησυχαστή του εικοστού αιώνα.

Γεννήθηκε στο Αμπελοχώρι Θηβών το χίλια εννιακόσια δώδεκα και είχε ως κοσμικό όνομα Ευάγγελος. Ο πατέρας του Ιωάννης Παπανικήτας και η μητέρα του Βικτορία τον ανέθρεψαν με ευλάβεια μέσα σε μια απλή οικογένεια της επαρχίας. Όταν τελείωσε το γυμνάσιο, η χάρη του Θεού άρχισε να κλείνει για τον νέο τις θύρες της κοσμικής αποκατάστασης.

Στη Θήβα, όπου είχε μετακομίσει η οικογένεια, ο Ευάγγελος γνώρισε τους γέροντες Εφραίμ και Νικηφόρο και η ψυχή του στράφηκε στην καλογερική ζωή. Αγωνιζόταν πνευματικά με την ευχή του Ιησού, τις μετάνοιες, τη νηστεία και πάνω από όλα με την υπακοή. Η μητέρα του δέχτηκε πληροφορία από τον Όσιο Εφραίμ τον Σύρο πως η μοναχική κλήση του γιου της ήταν θέλημα Θεού.

Στις δεκατέσσερις Σεπτεμβρίου του χίλια εννιακόσια τριάντα τρία ο Ευάγγελος εγκατέλειψε τον κόσμο και έφτασε στην έρημο των Κατουνακίων. Έβαλε μετάνοια στο ησυχαστήριο του Οσίου Εφραίμ του Σύρου, στη συνοδεία των γερόντων Εφραίμ και Νικηφόρου, και άρχισε τη μοναχική δοκιμασία του. Μετά τον απαιτούμενο χρόνο εκάρη μικρόσχημος μοναχός με το όνομα Λογγίνος.

Δύο χρόνια αργότερα έγινε μεγαλόσχημος από τον γέροντα Νικηφόρο και έλαβε το όνομα Εφραίμ, ενώ τον επόμενο χρόνο χειροτονήθηκε ιερέας. Στην έρημο γνώρισε τον πρύτανη της ησυχαστικής ζωής, τον διορατικό και προορατικό άγιο γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή. Συνδέθηκε πνευματικά μαζί του με την ευλογία του γέροντα Νικηφόρου, βρίσκοντας έτσι έναν απλανή πνευματικό οδηγό.

Ο γέροντας Ιωσήφ είχε διδαχθεί την απλανή πνευματική ζωή από τους ξακουστούς ησυχαστές μοναχό Καλλίνικο και ιερομόναχο Δανιήλ. Η αλυσίδα της παράδοσης συνεχιζόταν έτσι ανόθευτη μέσα στους αιώνες της αθωνικής ασκήσεως. Ο Όσιος Εφραίμ δίδαξε αργότερα με τη ζωή του πόσο σημαντική είναι η επίμονη αναζήτηση γνήσιου πνευματικού οδηγού.

Ο απλανής πνευματικός πατέρας βλέπει τις δαιμονικές παγίδες και οδηγεί τα παιδιά του στον Παράδεισο με κατάλληλα φάρμακα. Ο άγιος γέροντας Ιωσήφ έδωσε στον Όσιο Εφραίμ ένα αυστηρό πρόγραμμα ησυχαστικής ζωής για να καλλιεργήσει την ευχή και να φυλάει τις αισθήσεις του. Με την ευχή «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με» οδηγήθηκε στην κάθαρση της καρδιάς και στον θείο φωτισμό.

Με την ευλογία του γέροντος εντρύφησε στη Φιλοκαλία των ιερών Νηπτικών και αντλούσε συμβουλές από τους πατέρες της νήψεως για τον καθημερινό του αγώνα. Δεν διάβαζε ψυχιατρικά βιβλία ούτε κουλτουριάρικα αναγνώσματα για επιδείξεις στα σαλόνια των κοσμικών. Δεν φοβόταν επίσης μήπως τον αποκαλέσουν φονταμενταλιστή οι σύγχρονοι κύκλοι της θεολογικής ευκολίας.

Δίδαξε τη γνήσια υπακοή σε έναν κοινοβιάτη μοναχό λέγοντας πως πρέπει να υπακούει στον γέροντά του όχι σαν ζώο. Η σωστή υπακοή πηγάζει από αγάπη και ζήλο Θεού, όχι από φόβο ή μηχανική υποταγή σε εξωτερικές εντολές. Το χίλια εννιακόσια εβδομήντα τρία εκοιμήθη ο ιερομόναχος Νικηφόρος, ο πολυαγαπημένος γέροντάς του και πνευματικός του πατέρας.

Μετά το χίλια εννιακόσια ογδόντα ο Όσιος Εφραίμ συγκρότησε δική του συνοδεία, τηρώντας την εντολή του γέροντα Ιωσήφ μετά τον θάνατο του παπα-Νικηφόρου. Έφτασε πρώτα στην κάθαρση και κατόπιν δέχτηκε να γίνει ο ίδιος γέροντας άλλων αδελφών. Πολέμησε με σθένος τον μεγαλύτερο εχθρό της πνευματικής ζωής, την κενοδοξία, και προσπαθούσε να κρύβει τα χαρίσματά του.

Οι θυσίες του γίνονταν για τον Χριστό και ποτέ για προσδοκώμενο έπαινο από τα ανθρώπινα στόματα. Η θεία Λειτουργία ήταν γι' αυτόν συγκλονιστικό και βιωματικό γεγονός που σφράγιζε καθημερινά την ιερατική του πορεία. Είχε εκμυστηρευτεί σε έναν ιερομόναχο πνευματικό φίλο του πως από την πρώτη του Λειτουργία έβλεπε αισθητά τη χάρη του Θεού.

Έβλεπε τη θεία δύναμη να μεταβάλλει τα τίμια δώρα και μετά τον καθαγιασμό αντίκριζε τον ίδιο τον Χριστό μέσα στο δισκάριο. Ήταν αδύνατο να συγκρατήσει τα δάκρυά του όταν έφτανε στον τεμαχισμό του Σώματος του Κυρίου. Έβρεχε με τα δάκρυά του το αντιμήνσιο και έβλεπε δεξιά και αριστερά τους αγγέλους να συλλειτουργούν μαζί του.

Παρά τις φοβερές αυτές εμπειρίες, ο Όσιος Εφραίμ ποτέ δεν αναφέρθηκε σε λεγόμενη λειτουργική αναγέννηση και κρατούσε σιωπή. Μάλιστα παρακαλούσε τους κοινοβιάτες που πήγαιναν σε εξωτερικά διακονήματα να μην παραλείπουν τη μελέτη του ψαλτηρίου. Ζητούσε τάξη, ακολουθία και πιστή τήρηση της παράδοσης, χωρίς εντυπωσιακές καινοτομίες ή πνευματικές αυθαιρεσίες στη λατρευτική ζωή.

Ήταν κοσμημένος με το διορατικό χάρισμα και έβλεπε την πνευματική κατάσταση κάθε κληρικού ή μοναχού που τον πλησίαζε. Έδινε τα κατάλληλα πνευματικά φάρμακα για την πρόοδο στη ζωή της μετάνοιας και της προσευχής. Η χάρη του Θεού του δώρισε επίσης το προορατικό χάρισμα και έβλεπε γεγονότα μέλλοντα να συμβούν.

Προείπε, για παράδειγμα, τον σεισμό του χίλια εννιακόσια εβδομήντα επτά στη Θεσσαλονίκη πριν εκείνος ταράξει τη μεγαλούπολη. Πολλές φορές προσφωνούσε λαϊκούς και μικρά παιδιά με τα ονόματα που θα ελάμβαναν χρόνια αργότερα στη μοναχική τους κουρά. Κάποτε ένας φοιτητής έστειλε μια περιληπτική επιστολή στον μακαριστό γέροντα χωρίς ιδιαίτερες λεπτομέρειες για τη ζωή του.

Έλαβε όμως απάντηση που περιέγραφε ακριβώς την πνευματική του κατάσταση και ακόμη και τον χώρο όπου διέμενε. Ο Όσιος Εφραίμ ένιωθε τις αμαρτίες ως δυσοσμία και διέκρινε καταστάσεις μέσω της οσφρήσεως της ψυχής του. Όταν κάποιος επίσκοπος ρώτησε μέσω τρίτου για τον οικουμενισμό, ο γέροντας έκανε προσευχή για να τον πληροφορήσει ο Θεός.

Τότε ξεχύθηκε μια δυσωδία με γεύση ξινή, αλμυρή και πικρή, που τον γέμισε με αποτροπιασμό για την οικουμενιστική πλάνη. Η παρακαταθήκη του για την ενότητα των Ορθοδόξων ήταν σαφής και ξεκάθαρη μέσα στους ταραγμένους καιρούς της εποχής. Έλεγε πως το σχίσμα εύκολα γίνεται, ενώ η αληθινή ένωση είναι πολύ δύσκολη υπόθεση που απαιτεί αγιότητα.

Ένας ηγούμενος, δύο θεολόγοι και ένας φοιτητής τού ζήτησαν κάποτε να τους εξηγήσει την ευωδία των αγίων λειψάνων. Ο όσιος έσκυψε το κεφάλι του στο μέρος της καρδιάς και προσευχήθηκε σιωπηλά για κάποια στιγμή. Ο τόπος γέμισε αμέσως ευωδία και τους είπε πως ο ίδιος δεν μπορούσε να εξηγήσει, παρακάλεσε όμως τον Θεό.

Ο Θεός απάντησε στους συνομιλητές με αυτό το θαυμαστό σημείο της παρουσίας του στους ταπεινούς δούλους του. Αναδείχθηκε με τη χάρη του Θεού και πρακτικός οδηγός στην ποιμαντική του γάμου και της οικογένειας. Βοήθησε πολλούς νέους να καταλήξουν στον γάμο, χωρίς ποτέ να τους πιέσει με δικές του προσωπικές προτιμήσεις.

Οι επιστολές του, που σώζονται μέχρι σήμερα, αποτελούν πνευματική παρακαταθήκη και σχολή γονέων χωρίς ψυχολογικές θεωρίες. Το χίλια εννιακόσια ενενήντα έξι έπαθε εγκεφαλικό επεισόδιο που τον έριξε σε ακινησία και τον καθήλωσε στο κρεβάτι. Δεν γόγγυσε καθόλου για την αρρώστια του, αλλά δοξολογούσε τον Θεό με όση δύναμη του απέμενε.

Παρά την τετραπληγία, την αφωνία και την αδυναμία καταπόσεως, διατήρησε μέσα του τη γαλήνη και το χαμόγελο. Όταν του διηγούνταν τις αγαπημένες του ιστοριούλες, ανταποκρινόταν με χαμόγελα και γέλια ακόμη και μέσα στους πόνους του. Θυμόταν τότε τα γνωστά διδακτικά ανέκδοτα της ελληνικής παράδοσης που χρησιμοποιούσε παλιότερα για να νουθετεί τους μοναχούς.

Διηγιόταν, για παράδειγμα, την ιστορία του γαϊδουριού του Χότζα που ψόφησε επειδή ο αφέντης δεν το τάιζε. Άλλοτε θυμόταν τη φλάσκα του αγράμματου παπά που μετρούσε κουκιά μέσα στο σακούλι για να βρει το Πάσχα. Στις είκοσι επτά Φεβρουαρίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα οκτώ παρέδωσε την αγιασμένη ψυχή του στον Δημιουργό.

Τον πήρε ο Θεός στην αγαπημένη του στάση προσευχής, καθισμένο στο κρεβάτι με την πλάτη στηριγμένη σε μαξιλάρια. Είχε ζητήσει η κηδεία του να γίνει στον στενό κύκλο της γειτονιάς, όμως το μυστικό διέρρευσε γρήγορα. Αρκετοί πατέρες πρόλαβαν τον τελευταίο ασπασμό αυτού του ευώδους άνθους του αθωνικού μοναχισμού, που μας καλεί να ακολουθήσουμε.