Όσιος Εφραίμ ο Σύρος, ο διδάσκαλος της μετανοίας

Τα μάτια του είχαν γίνει δύο ακένωτες πηγές δακρύων, που έτρεχαν μέρα και νύχτα χωρίς να σταματούν ποτέ. Στην αυλή του πατέρα του, ενός ειδωλολάτρη ιερέα, ο μικρός Εφραίμ διώχθηκε από το σπίτι επειδή αγαπούσε τον Χριστό. Γεννήθηκε στη Νίσιβη της Μεσοποταμίας στις αρχές του τέταρτου αιώνα, σε χρόνια ταραγμένα και γεμάτα δοκιμασίες.

Από παιδί έδειξε ορμητικό χαρακτήρα και άλλοτε αμφέβαλλε για την Πρόνοια του Θεού, ώσπου η χάρη τον άγγιξε βαθιά. Όταν ο πατέρας του τον έδιωξε για την αγάπη του προς την πίστη, τον υποδέχτηκε ο άγιος Ιάκωβος της Νίσιβης. Εκείνος τον δίδαξε την αγάπη προς τις αρετές και τη συστηματική μελέτη του λόγου του Θεού.

Η μελέτη των Γραφών άναψε μέσα του τη φλόγα της πίστεως και τον έκανε να καταφρονήσει τα αγαθά του κόσμου. Η ψυχή του υψώθηκε προς τη γλυκύτητα των ουρανίων χαρισμάτων, με μια απόφαση σταθερή σαν το όρος Σιών. Η καθαρότητα του σώματος και της ψυχής του ξεπερνούσε τα όρια της ανθρώπινης φύσης.

Έγινε βασιλιάς των λογισμών του και δεν άφηνε κανέναν κακό λογισμό να φανερωθεί στον ορίζοντα του νου. Ποτέ δεν είπε σε κανέναν λόγο πικρό ούτε ξέφυγε από το στόμα του φράση ανάρμοστη ή σκληρή. Άδειος από όλα όπως οι απόστολοι, πάλευε τη μέρα με την πείνα και τη νύχτα με τον ύπνο.

Έντυσε τα έργα και τα λόγια του με την άγια ταπείνωση του Χριστού, και έλαβε από τον Θεό το δώρο της συντριβής της ψυχής. Τα δάκρυα έτρεχαν αδιάκοπα από τα μάτια του, σε τέτοιο βαθμό που τον ονόμασαν διδάσκαλο του πένθους. Με ένα θαύμα που γνωρίζουν μόνο όσοι προσφέρονται θυσία ολοκληρωτική στον Κύριο, τα μάτια του είχαν μεταμορφωθεί.

Για χρόνια ολόκληρα, σε καμιά στιγμή της ημέρας ή της νύχτας, αυτό το φωτεινό και αγιαστικό νερό δεν σταματούσε. Το πρόσωπό του γινόταν καθρέφτης καθαρότατος, όπου αντανακλούσε η παρουσία του Θεού. Άλλοτε θρηνούσε για τα δικά του σφάλματα και άλλοτε για τα σφάλματα των άλλων αδελφών του.

Όταν περνούσε στη μελέτη των θαυμάσιων έργων του Θεού, τα δάκρυα μεταβάλλονταν σε δάκρυα χαράς. Οι αναστεναγμοί έφερναν τα δάκρυα, τα δάκρυα έφερναν την προσευχή, και η προσευχή γινόταν κήρυγμα μετανοίας προς όλους. Σε ηλικία είκοσι ετών, λίγο μετά το βάπτισμά του, αποσύρθηκε στην έρημο για να ζήσει με τους αγγέλους.

Δεν δενόταν με κανέναν τόπο, αλλά πήγαινε όπου τον οδηγούσε το Πνεύμα, για τη δική του ωφέλεια και των αδελφών. Κάποτε πήγε προσκυνητής στην Έδεσσα, αναζητώντας έναν συνοδοιπόρο για τη μοναχική πολιτεία. Στον δρόμο συνάντησε μια γυναίκα διεφθαρμένου βίου, που του πρότεινε αμαρτία.

Προσποιήθηκε ότι δέχεται και της είπε να τον ακολουθήσει σε τόπο που ο ίδιος θα της έδειχνε. Αντί όμως να την οδηγήσει σε κρυφή γωνιά, την έφερε στην κεντρική πλατεία της πόλης. Η γυναίκα τον ρώτησε γιατί την έφερε εκεί μπροστά στα βλέμματα του κόσμου.

Ο Όσιος της απάντησε ότι αν φοβάται τα μάτια των ανθρώπων, πολύ περισσότερο πρέπει να φοβάται το μάτι του Θεού. Εκείνος βλέπει τα πάντα και θα κρίνει την έσχατη ημέρα κάθε πράξη και κάθε κρυφό λογισμό μας. Η γυναίκα συγκλονίστηκε, μετανόησε από τα βάθη της καρδιάς της και κατέφυγε αμέσως σε τόπο σωτηρίας.

Μετά από μερικά χρόνια στην Έδεσσα, ο Εφραίμ επέστρεψε στην έρημο για να συνεχίσει την άσκησή του. Είχε ακούσει για τις αρετές του μεγάλου Βασιλείου της Καισαρείας και ο Θεός του αποκάλυψε σε όραμα την αλήθεια. Είδε τον επίσκοπο της Καισαρείας σαν στύλο πύρινο που ένωνε τον ουρανό με τη γη.

Χωρίς να χάσει καιρό, ξεκίνησε για την Καππαδοκία, παίρνοντας μαζί του μεταφραστή, καθώς δεν γνώριζε ελληνικά. Έφτασε στην Καισάρεια την ημέρα των Θεοφανείων και μπήκε στον ναό την ώρα της θείας Λειτουργίας. Όταν είδε τον μεγάλο επίσκοπο να κηρύττει, συγκινήθηκε βαθιά, γιατί διέκρινε ένα λευκό περιστέρι στον ώμο του.

Το περιστέρι ψιθύριζε στο αυτί του Βασιλείου τα θεϊκά λόγια που εκείνος μετέφερε στο λαό. Το ίδιο περιστέρι φανέρωσε στον Βασίλειο την παρουσία του ταπεινού Σύρου ασκητή μέσα στο πλήθος. Έστειλε να τον φωνάξουν και μίλησαν μέσα στο ιερό για λίγη ώρα με πνευματική χαρά.

Ως απάντηση στην παράκληση του Βασιλείου, ο Εφραίμ έλαβε από τον Θεό το δώρο να μιλά ελληνικά. Κατόπιν τον χειροτόνησε διάκονο και τον άφησε να επιστρέψει στην πατρίδα του ειρηνικά. Εκείνη την εποχή ξέσπασαν μακροχρόνιοι πόλεμοι ανάμεσα στους Ρωμαίους και τους Πέρσες με σκληρότητα.

Σε όλη τη βασιλεία ξεκίνησαν διωγμοί ανελέητοι εναντίον των χριστιανών, οι οποίοι θεωρούνταν σύμμαχοι των Ρωμαίων. Όταν ο Εφραίμ έμαθε στην έρημο για τα παθήματα των αδελφών, κατέβηκε αμέσως στη Νίσιβη. Πήγε για να τους στηρίξει με τα έργα και τα λόγια του και να γίνει παρηγοριά τους.

Από παιδί του είχε αποκαλυφθεί η κλήση του Θεού μέσα από ένα θαυμαστό όραμα. Είδε ένα πλούσιο αμπέλι να φυτρώνει από το στόμα του και να γεμίζει με τα κλήματά του ολόκληρη τη γη. Όλα τα πουλιά του ουρανού έρχονταν εκεί και χόρταιναν από τους καρπούς του πλούσιου αμπελιού.

Όσο περισσότερο έτρωγαν τα σταφύλια, τόσο περισσότερο γέμιζε ξανά το αμπέλι με καρπούς. Η χάρη του Αγίου Πνεύματος τον είχε πλημμυρίσει τόσο πλούσια, ώστε η γλώσσα του δεν προλάβαινε. Δεν μπορούσε να εκφράσει τους ουράνιους λογισμούς που ο Θεός του ενέπνεε και έμοιαζε σαν να φραζόταν το στόμα.

Γι' αυτό απηύθυνε στον Κύριο τη γνωστή προσευχή του να συγκρατήσει τα ρεύματα της χάριτος. Όταν δεν δίδασκε για τη στερέωση της πίστης απέναντι σε ειδωλολάτρες και αιρετικούς, υπηρετούσε ταπεινά όλους τους αδελφούς. Γινόταν αληθινός δούλος όλων, μιμούμενος τον Χριστό που έγινε για μας υπηρέτης και διάκονος.

Από βαθιά ταπείνωση αρνιόταν πάντοτε τον βαθμό της ιεροσύνης και έμεινε διάκονος ως το τέλος. Όλα τα χαρίσματα που του είχε δώσει ο Θεός δεν τα κρατούσε για τον εαυτό του, αλλά τα μοίραζε πλούσια. Στόλισε την Εκκλησία, τη Νύμφη του Χριστού, σαν με χρυσό στεφάνι από πολύτιμους λίθους.

Όταν οι Πέρσες πολιόρκησαν τη Νίσιβη, με την προσευχή του Οσίου και του αγίου Ιακώβου, η πόλη απελευθερώθηκε με θαυμαστό τρόπο. Όμως, μετά από διαδοχικούς πολέμους, η πόλη έπεσε τελικά στα χέρια του σκληρού μονάρχη των Περσών. Ο Εφραίμ δεν δέχτηκε να ζήσει κάτω από ειδωλολατρική κυριαρχία και ξεκίνησε για την Έδεσσα.

Εκεί πέρασε και τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του με αδιάκοπο πνευματικό αγώνα. Συνέχισε το έργο της Σχολής της Ερμηνείας, που είχε ιδρύσει στη Νίσιβη ο άγιος Ιάκωβος, διδάσκοντας τους πιστούς. Η σχολή της Έδεσσας ονομάστηκε από τότε σχολή των Περσών εξαιτίας των πολλών μεταναστών μαθητών.

Συνέθεσε το μεγαλύτερο μέρος των θαυμάσιων έργων του, όπου η γνώση του για τον Θεό και τα ιερά δόγματα έλαμπε. Φόρεσε στη θεολογία του τη μεγαλόπρεπη στολή μιας ασύγκριτης ποιητικής γλώσσας. Λέγεται ότι συνέθεσε στη συριακή γλώσσα περισσότερους από τρία εκατομμύρια στίχους, αριθμό σχεδόν απίστευτο.

Έγραψε ερμηνείες στα περισσότερα βιβλία της Αγίας Γραφής και λόγους κατά των αιρέσεων της εποχής του. Συνέθεσε ύμνους για τον Παράδεισο, για την Παρθενία, για την Πίστη και για τα μυστήρια του Σωτήρα. Έγραψε ακόμη ύμνους για τις μεγάλες δεσποτικές εορτές του εκκλησιαστικού έτους με βάθος και ομορφιά.

Μεγάλο μέρος αυτών των ύμνων μπήκε στα λειτουργικά βιβλία της Εκκλησίας στη συριακή γλώσσα. Από εκεί έρχεται και ο χαρακτηρισμός του ως Λύρας του Αγίου Πνεύματος και Διδασκάλου της οικουμένης. Πολλοί άλλοι λόγοι του μεταφράστηκαν στα ελληνικά και διασώθηκαν μέχρι την εποχή μας.

Μιλούν κυρίως για τη συντριβή της ψυχής, την άσκηση και τις αρετές των μοναχών της ερήμου. Η προσευχή της μετανοίας του απαγγέλλεται στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή και καλεί τους πιστούς σε πνευματική ανανέωση. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, η Έδεσσα δοκιμάστηκε από μεγάλη πείνα και βαρύτατη στέρηση.

Ο Όσιος Εφραίμ κατέβηκε από τη σπηλιά του και οργάνωσε τις πρώτες βοήθειες προς τους φτωχούς της πόλης. Με τη δύναμη του λόγου του έπεισε τους πλούσιους να ανοίξουν τα σπίτια τους και τις αποθήκες τους. Από τις προσφορές των πιστών έχτισε πτωχοκομείο για όσους υπέφεραν από τη φτώχεια και την αρρώστια.

Έπειτα αποσύρθηκε σε μια σπηλιά κοντά στην Έδεσσα, όπου παρέμεινε ως το τέλος των ημερών του. Κοιμήθηκε εν ειρήνη το έτος τριακόσια εβδομήντα τρία, περιστοιχισμένος από μοναχούς και ασκητές που αγαπούσε. Είχαν βγει από τα μοναστήρια, από την έρημο και τις σπηλιές για να βρίσκονται μαζί του στις τελευταίες στιγμές.

Άφησε μια συγκινητική διαθήκη, γεμάτη από ταπείνωση και πνευματική συντριβή, που αγγίζει βαθιά κάθε καρδιά. Ζητούσε επίμονα από όσους τον αγαπούσαν να μην τον τιμήσουν με πομπώδεις τελετές κηδείας. Παρακαλούσε να τοποθετήσουν το σώμα του σε έναν λάκκο που είχε οριστεί για τους ξένους και τους φτωχούς.

Δεν ήθελε λουλούδια και αρώματα στον τάφο του, αλλά μόνο προσευχές για την ψυχή του. Έτσι έφυγε ο μεγάλος διδάσκαλος της μετανοίας και της κατανυκτικής προσευχής όλης της Εκκλησίας. Θα αποθηκεύσω τώρα το κείμενο και θα τρέξω τον επικυρωτή.