Ο Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, Επίσκοπος Ταμπώφ

Για τα τελευταία είκοσι δύο χρόνια της ζωής του ένας επίσκοπος κλείστηκε ολομόναχος σε ένα κελί, χωρίς να βγαίνει ούτε καν για να εκκλησιαστεί. Παρ' όλα αυτά, απαντούσε καθημερινά σαράντα γράμματα και άφησε στην Εκκλησία μια ολόκληρη πνευματική βιβλιοθήκη που οδηγεί ψυχές στη σωτηρία. Πρόκειται για τον Άγιο Θεοφάνη τον Έγκλειστο, που γεννήθηκε στο χωριό Τσερνάβσκ της επαρχίας Ορλόφ της Ρωσίας.

Ο πατέρας του ήταν ιερέας και τον βάφτισε με το όνομα Γεώργιος Γκοβόροφ, στις δέκα Ιανουαρίου του χίλια οκτακόσια δεκαπέντε. Φοίτησε πρώτα στο δημοτικό σχολείο του Λίβεν και κατόπιν σε στρατιωτική σχολή, όπου έδειξε ιδιαίτερη επιμέλεια. Από το χίλια οκτακόσια τριάντα επτά έως το χίλια οκτακόσια σαράντα ένα σπούδασε στη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου.

Εκεί, μέσα στην ατμόσφαιρα της Λαύρας των Σπηλαίων, που επισκεπτόταν συχνά, αγάπησε βαθιά τη μοναχική ζωή. Έλαβε λοιπόν το μοναχικό σχήμα ενώ ήταν ακόμη φοιτητής, παίρνοντας το όνομα Θεοφάνης. Μετά την αποφοίτησή του χειροτονήθηκε ιερομόναχος και ανέλαβε διευθυντής των εκκλησιαστικών σχολείων του Κιέβου.

Έπειτα έγινε διευθυντής της Ιερατικής Σχολής του Νόβγκοροντ και αργότερα καθηγητής και βοηθός επόπτης στην Ακαδημία της Πετρούπολης. Η ακαδημαϊκή ζωή όμως δεν τον ικανοποιούσε εσωτερικά, καθώς ποθούσε κάτι βαθύτερο. Έτσι ζήτησε να απαλλαγεί από τα διδακτικά του καθήκοντα και τοποθετήθηκε μέλος της Ρωσικής Αποστολής στα Ιεροσόλυμα.

Αργότερα χειροτονήθηκε αρχιμανδρίτης και ανέλαβε διευθυντής της Ιερατικής Σχολής του Όλνετς. Σύντομα του ανατέθηκε η θέση του προϊσταμένου ιερέα στον ναό της ρωσικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη. Στη συνέχεια ανακλήθηκε στη Ρωσία και έγινε διευθυντής της Ακαδημίας της Πετρούπολης και επόπτης της θρησκευτικής αγωγής στα κοσμικά σχολεία της πρωτεύουσας.

Στις εννέα Μαΐου του χίλια οκτακόσια πενήντα εννέα χειροτονήθηκε επίσκοπος Ταμπώφ και αμέσως ίδρυσε εκεί επισκοπική σχολή για κορίτσια. Κατά τη διάρκεια της ποιμαντορίας του στο Ταμπώφ αγάπησε ιδιαίτερα το ησυχαστικό μοναστήρι της Βίσα, που βρισκόταν μέσα στην επαρχία του. Το χίλια οκτακόσια εξήντα τρία μετατέθηκε στην επισκοπή του Βλαντίμιρ, όπου παρέμεινε για τρία χρόνια.

Και εκεί ίδρυσε αντίστοιχη επισκοπική σχολή για κορίτσια, δείχνοντας μεγάλη φροντίδα για τη χριστιανική παιδεία. Επισκεπτόταν συνεχώς τις ενορίες της επαρχίας του, λειτουργώντας, κηρύττοντας και ανακαινίζοντας ναούς. Μοιραζόταν τις χαρές και τις λύπες του ποιμνίου του με πραγματική πατρική αγάπη.

Ο επίσκοπος Θεοφάνης δυσκολευόταν όμως πολύ να ζει μέσα στις μάταιες κοσμικές διενέξεις του κόσμου. Πολλοί εκμεταλλεύονταν την εμπιστοσύνη του, αλλά εκείνος δεν είχε καρδιά να επιπλήξει κανέναν προσωπικά. Τις δυσάρεστες αυτές υποθέσεις τις άφηνε στον πρωτοπρεσβύτερο του καθεδρικού του ναού.

Το χίλια οκτακόσια εξήντα ένα παρευρέθηκε στην ανακομιδή των ιερών λειψάνων του Αγίου Τύχωνος του Ζαντόνσκ. Το γεγονός αυτό τον συγκλόνισε βαθύτατα, καθώς αγαπούσε από παιδί τον Άγιο Τύχωνα και πάντοτε μιλούσε γι' αυτόν με ενθουσιασμό. Όταν ο Άγιος Τύχων ανακηρύχθηκε επίσημα άγιος, στις δεκατρείς Αυγούστου, η χαρά του επισκόπου Θεοφάνη ήταν απερίγραπτη.

Το χίλια οκτακόσια εξήντα έξι ικανοποιήθηκε το αίτημά του να απαλλαγεί από τα καθήκοντα του επισκόπου Βλαντίμιρ. Διορίστηκε ηγούμενος της Μονής Βίσα, αλλά σύντομα παραιτήθηκε και από τη θέση αυτή. Του επιτράπηκε να ζει μέσα στο μοναστήρι και να λειτουργεί όποτε επιθυμούσε.

Έλαβε επίσης σύνταξη χιλίων ρουβλίων, την οποία αργότερα μοίραζε σχεδόν ολόκληρη στους φτωχούς. Καθώς αποχωρούσε από την επαρχία του, ποθούσε να επικεντρωθεί στη δική του σωτηρία και στην απερίσπαστη κοινωνία με τον Θεό. Στις είκοσι τέσσερις Ιουλίου του χίλια οκτακόσια εξήντα έξι αποχαιρέτησε την επαρχία του και αποσύρθηκε από τον κόσμο.

Παραδόθηκε ολόψυχα στη ζωή της εγκλείστρας και στη συγγραφή πνευματικών βιβλίων. Μέσα από αυτά τα κείμενα έγινε ο πνευματικός ευεργέτης όλων των Ορθοδόξων Χριστιανών της εποχής του και των επόμενων γενεών. Ο επίσκοπος Θεοφάνης έγραψε πολλά βιβλία, αλλά δεν κράτησε ποτέ κέρδος από την πώλησή τους.

Φρόντιζε ώστε οι τιμές να μένουν χαμηλές και έτσι τα έργα του εξαντλούνταν πολύ γρήγορα στις βιβλιοπωλικές αγορές. Έγραφε για θέματα που κανείς πριν από αυτόν δεν είχε αναπτύξει με τόση πληρότητα και πρακτική σαφήνεια. Ανέλυε πώς ζει ο άνθρωπος αληθινά χριστιανική ζωή, πώς νικά τις αμαρτωλές συνήθειες και πώς αποφεύγει την απελπισία.

Παρουσίαζε με τάξη τις βαθμίδες της πνευματικής τελειότητας, σαν άνθρωπος που είχε ο ίδιος διαβεί όλα αυτά τα στάδια. Μερικά από τα γνωστότερα έργα του είναι «Η Πνευματική Ζωή και πώς να εναρμονιστούμε μαζί της», «Η Οδός προς τη Σωτηρία» και «Επιστολές περί Πνευματικής Ζωής». Μετέφρασε επίσης τη Φιλοκαλία σε πέντε τόμους και τις Ομιλίες του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου.

Τα πρώτα έξι χρόνια του στο μοναστήρι παρακολουθούσε όλες τις ακολουθίες, ακόμη και την πρώτη πρωινή Λειτουργία. Στεκόταν ακίνητος στον ναό με τα μάτια κλειστά, ώστε τίποτε να μην του αποσπά την προσοχή. Λειτουργούσε συχνά τις Κυριακές και τις μεγάλες εορτές με ιδιαίτερη κατάνυξη.

Από το χίλια οκτακόσια εβδομήντα δύο διέκοψε κάθε σχέση με ανθρώπους, εκτός από τον πνευματικό του πατέρα. Δεν έβγαινε πια ποτέ από το κελί του ούτε για να εκκλησιαστεί στον κεντρικό ναό. Έκτισε ένα μικρό παρεκκλήσιο μέσα στο κελί του και το αφιέρωσε στη Βάπτιση του Κυρίου.

Για δέκα χρόνια λειτουργούσε εκεί τις Κυριακές και τις δεσποτικές εορτές, με βαθιά κατάνυξη ψυχής. Τα τελευταία έντεκα χρόνια της ζωής του λειτουργούσε καθημερινά μόνος του, χωρίς καμία ανθρώπινη συντροφιά. Άλλοτε έψαλλε με τη φωνή του και άλλοτε κρατούσε απόλυτη σιωπή ενώπιον του Θεού.

Όποτε κάποιος τον επισκεπτόταν για επείγουσα υπόθεση, ο επίσκοπος απαντούσε με ελάχιστα λόγια και αμέσως βυθιζόταν πάλι στην προσευχή. Αν του έστελναν χρήματα, τα μοίραζε σχεδόν όλα στους φτωχούς και κρατούσε μόνο ένα μικρό μέρος για την αγορά βιβλίων. Όταν δεν έγραφε και δεν προσευχόταν, ασχολούνταν με την ξυλουργική ή με την αγιογραφία ιερών εικόνων.

Λάμβανε από είκοσι έως σαράντα γράμματα κάθε μέρα και απαντούσε προσεκτικά σε όλα, χωρίς εξαίρεση. Διέκρινε την πνευματική κατάσταση κάθε αποστολέα και έδινε λεπτομερείς απαντήσεις στους αγωνιζομένους για τη σωτηρία τους. Στα τελευταία του χρόνια η όρασή του εξασθένησε σημαντικά, αλλά δεν μείωσε καθόλου τον καθημερινό του κόπο.

Το βράδυ ο υποτακτικός του ετοίμαζε τα πάντα για να λειτουργήσει ο επίσκοπος το επόμενο πρωί. Μετά τη Θεία Λειτουργία χτυπούσε στον τοίχο για να του φέρει ο υποτακτικός λίγο τσάι. Τις μέρες χωρίς νηστεία γευμάτιζε στη μία το μεσημέρι ένα αυγό και ένα ποτήρι γάλα.

Στις τέσσερις το απόγευμα έπινε λίγο τσάι και αυτή ήταν η τελευταία τροφή της ημέρας του. Στις αρχές του χίλια οκτακόσια ενενήντα τέσσερα ο επίσκοπος Θεοφάνης άρχισε να ασθενεί σταδιακά και να αδυνατίζει. Το απόγευμα της έκτης Ιανουαρίου έγραφε ακόμη στο γραφείο του, εκπληρώνοντας το συνηθισμένο πνευματικό του έργο.

Όταν όμως ο υποτακτικός μπήκε στο κελί στις τεσσερισήμισι, βρήκε τον επίσκοπο να έχει εκδημήσει προς τον Κύριο. Το σκήνωμα του Αγίου παρέμεινε τρεις ημέρες στον μικρό ναό του κελιού του και άλλες τρεις στον καθεδρικό. Δεν εμφάνισε κανένα ίχνος φθοράς, πράγμα που έκανε μεγάλη εντύπωση σε όσους προσκύνησαν.

Ενταφιάστηκε στον ναό της Παναγίας του Καζάν, μέσα στο αγαπημένο του μοναστήρι της Βίσα. Πολλά από τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες και αποτελούν αξιόπιστους πνευματικούς οδηγούς για τους σημερινούς πιστούς. Το ιδιαίτερο χάρισμά του ήταν να μεταφέρει τη σοφία των Πατέρων σε λόγο που κατανοεί ο σύγχρονος άνθρωπος.

Επειδή έζησε κοντά στη δική μας εποχή, πολλοί αναγνώστες βρίσκουν τα έργα του πιο προσιτά από την παλαιότερη πατερική γραμματεία. Αντιμετωπίζει τη ζωή της ψυχής και τη ζωή του σώματος ως μία ενιαία πραγματικότητα και όχι ως δύο ξεχωριστά πεδία. Έτσι αποκαλύπτει στους ανθρώπους με σαφήνεια τον αληθινό δρόμο που οδηγεί στη σωτηρία της ψυχής.

Η μνήμη του τιμάται από την Εκκλησία μας στις δέκα Ιανουαρίου κάθε χρόνου.