Ο Μητροπολίτης που στάθηκε μπροστά στον Τρομερό

Μέσα στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως, την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως του χιλίους πεντακόσιους εξήντα οκτώ, ο Μητροπολίτης Φίλιππος αρνήθηκε να ευλογήσει τον τσάρο Ιβάν τον Τρομερό. Λίγους μήνες αργότερα, ντυμένος με σκισμένο ράσο και σιδεροδέσμιος, σύρθηκε από τους οπρίτσνικους έξω από τον ίδιο ναό όπου λειτουργούσε. Ο άνθρωπος αυτός γεννήθηκε στη Μόσχα το χίλια πεντακόσια επτά, μέσα στην ευγενική οικογένεια των Κολύτσεφ, και βαπτίστηκε με το όνομα Θεόδωρος.

Ο πατέρας του Στέφανος ανήκε στους βογιάρους που υπηρετούσαν τον μεγάλο πρίγκιπα Βασίλειο τον τρίτο. Η μητέρα του Βαρβάρα τελείωσε τη ζωή της ως μοναχή, με το όνομα Βαρσανουφία. Από μικρός ο Θεόδωρος αγάπησε την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας.

Στην αυλή της Μόσχας μπήκε νωρίς, όμως η ματαιότητα του παλατιού δεν τον τράβηξε καθόλου. Αναζητούσε κάτι ανώτερο, την ουράνια πόλη, και αυτή η εσωτερική δίψα δεν τον άφηνε να ησυχάσει. Κανείς δεν φανταζόταν τότε ότι αυτός ο νέος ευγενής θα γινόταν μια μέρα Μητροπολίτης Μόσχας.

Ούτε ότι θα έδινε τη ζωή του για την αλήθεια. Μια Κυριακή του Ιουνίου, μέσα στη θεία λειτουργία, ο Θεόδωρος άκουσε με συγκλονιστική δύναμη τα λόγια του Κυρίου, ότι κανείς δεν μπορεί να υπηρετεί δύο κυρίους. Εκείνη η ώρα έκρινε όλη του τη ζωή και του φανέρωσε τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσει.

Προσευχήθηκε στους θαυματουργούς της Μόσχας, χωρίς να αποχαιρετήσει συγγενείς, και έφυγε κρυφά ντυμένος σαν χωρικός. Έμεινε για ένα διάστημα στο χωριό Χίζνα, κοντά στη λίμνη Ονέγκα, και ζούσε βόσκοντας πρόβατα. Η ψυχή του όμως ζητούσε αυστηρότερη άσκηση και έτσι έφτασε στη φημισμένη Μονή Σολόβκι, στη Λευκή Θάλασσα.

Εκεί δέχθηκε τα πιο σκληρά διακονήματα, έσκαβε τη γη, έκοβε ξύλα και δούλευε στον μύλο. Έπειτα από δοκιμασία ενάμισι έτους, ο ηγούμενος Αλέξιος τον έκειρε μοναχό και του έδωσε το όνομα Φίλιππος. Τον παρέδωσε στον έμπειρο γέροντα Ιωνά Σαμίνα για πνευματική καθοδήγηση.

Ο Φίλιππος προόδευε στη νηστεία και στην προσευχή, ενώ εργαζόταν στο μοναστηριακό σιδηρουργείο με βαρύ σφυρί. Ήταν πάντα ο πρώτος στις ακολουθίες και ο τελευταίος που έφευγε. Έπειτα από χρόνια ταπεινής διακονίας, ο Αρχιεπίσκοπος του Νόβγκοροντ Θεοδόσιος τον κατέστησε ηγούμενο της Μονής Σολόβκι.

Με ζήλο φρόντισε να αναδείξει την πνευματική σημασία της μονής και των ιδρυτών της, του Αγίου Σαββατίου και του Αγίου Ζωσιμά. Αναζήτησε την εικόνα της Οδηγήτριας που είχε φέρει ο Σαββάτιος και βρήκε τον λίθινο σταυρό μπροστά στο κελί του. Ανακάλυψε επίσης το Ψαλτήριο του Αγίου Ζωσιμά και τα άμφια που φορούσαν οι ηγούμενοι στη μνήμη του.

Έχτισε δύο μεγαλοπρεπείς ναούς, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και της Μεταμορφώσεως του Κυρίου. Ο ίδιος εργαζόταν σαν απλός εργάτης στο χτίσιμο των τοίχων, και κάτω από τον βόρειο πρόναο έσκαψε τον τάφο του δίπλα στον γέροντά του Ιωνά. Στη μονή ασκούνταν τότε άγιοι μαθητές του, ο Ιωάννης και ο Λογγίνος του Γιαρένγκα, ο Βασσιανός και ο Ιωνάς του Περτομίνσκ.

Συχνά αποσυρόταν δύο βέρστια μακριά για ησυχία, σε τόπο που έμεινε γνωστός ως έρημος του Φιλίππου. Έτσι ωρίμασε εν Θεώ. Ο Κύριος όμως τον προετοίμαζε για άλλο έργο, πολύ πιο σκληρό.

Στη Μόσχα ο τσάρος τον θυμόταν από την παιδική του ηλικία και τον επιθυμούσε για σύμβουλο. Στο χίλια πεντακόσια εξήντα έξι ο Άγιος Φίλιππος χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Μόσχας, ύστερα από επίμονη πίεση του τσάρου και έπειτα από συμφωνία ότι δεν θα αναμειγνυόταν στα κρατικά. Η εποχή ήταν ζοφερή.

Ο Ιβάν είχε ιδρύσει την Οπρίτσνινα, μια ιδιαίτερη σωματοφυλακή που φορούσε μοναχικά ρούχα και έκανε φαινομενικά μοναχικές ακολουθίες, στην πραγματικότητα όμως σκότωνε, λεηλατούσε και βασάνιζε τον λαό. Ο Άγιος έβλεπε ότι κάτω από τα μαύρα κουκούλια κρυβόταν αμετανόητη κακία και φόνος. Δεν μπορούσε να συμβιβάσει την υπηρεσία του Σταυρού με την υπηρεσία του ξίφους.

Όταν στα έτη χίλια πεντακόσια εξήντα επτά και εξήντα οκτώ άρχισε νέο κύμα εκτελέσεων, η συνείδησή του τον ανάγκασε να υπερασπιστεί τα θύματα. Την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, όταν ο τσάρος μπήκε στον ναό με τους οπρίτσνικους, αρνήθηκε φανερά την ευλογία και ήλεγξε δημόσια τις παρανομίες. Ο Ιβάν εξοργίστηκε και απείλησε ότι θα δείξει τη δύναμή του.

Από εκείνη τη στιγμή η τύχη του ομολογητή ιεράρχη ήταν προδιαγεγραμμένη και ο διωγμός εναντίον του ξεκίνησε με κάθε σκληρότητα. Ο τσάρος θέλησε να κρατήσει μια επίφαση κανονικότητας και έστησε ψευδή δίκη. Συγκλήθηκε σύνοδος επισκόπων και βρέθηκαν ψευδομάρτυρες, που με μεγάλο πόνο του Αγίου ήταν μοναχοί της δικής του Μονής Σολόβκι, παλιοί μαθητές και υποτακτικοί του.

Τον κατηγόρησαν για πλήθος παραπτωμάτων, ακόμη και για μαγεία. Ο Άγιος απάντησε ότι, όπως οι πρόγονοί του, ήρθε στον κόσμο έτοιμος να πάθει για την αλήθεια. Αφού ανέτρεψε τις κατηγορίες, ζήτησε να παραιτηθεί, αλλά δεν του το επέτρεψαν.

Στις οκτώ Νοεμβρίου του χίλια πεντακόσια εξήντα οκτώ, ενώ λειτουργούσε στον ναό της Κοιμήσεως, εισέβαλαν οπρίτσνικοι του Βασμάνωφ, διάβασαν την καταδίκη και του ξέσκισαν τα άμφια. Τον έντυσαν με κουρέλια, τον έσυραν έξω και τον μετέφεραν με χωριάτικο έλκηθρο στη μονή των Θεοφανείων. Έπειτα τον κράτησαν δέσμιο σε υπόγεια κελιά της Μόσχας, με αλυσίδες στα πόδια και βαριά αλυσίδα στον λαιμό.

Τελικά τον έστειλαν στη Μονή Οτρότς του Τβερ. Εκεί υπέμενε σιωπηλά κάθε πικρία, χωρίς να κάμπτεται από τις κακουχίες και τις προσβολές των δεσμοφυλάκων. Πέρασε σχεδόν ένα έτος μέσα στα δεσμά, ώσπου ο τσάρος, καθώς ταξίδευε προς το Νόβγκοροντ, πέρασε από το Τβερ και θυμήθηκε τον φυλακισμένο ιεράρχη.

Έστειλε τον σκληρό Μαλιούτα Σκουράτωφ στο κελί του Αγίου. Τρεις ημέρες πριν ο Φίλιππος είχε πει στους κοντινούς του ότι πλησίαζε το τέλος του αγώνα του και είχε κοινωνήσει των αχράντων μυστηρίων. Όταν μπήκε ο Μαλιούτα, έπεσε με υποκριτική ευλάβεια στα πόδια του και ζήτησε ευλογία για τον τσάρο.

Ο Άγιος αποκρίθηκε ότι ο άνθρωπος ας κάνει ό,τι θέλει, αλλά το δώρο του Θεού δεν λαμβάνεται με δόλο. Ο άσπλαχνος εκείνος τότε τον έπνιξε με ένα μαξιλάρι. Έτσι, στις είκοσι τρεις Δεκεμβρίου του χίλια πεντακόσια εξήντα εννέα, ο μάρτυρας ιεράρχης παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο.

Έθαψαν το σώμα του πίσω από το ιερό της μονής. Αργότερα οι αδελφοί της Μονής Σολόβκι παρακάλεσαν τον ευσεβή τσάρο Φιόντορ Ιβάνοβιτς και τα λείψανα μεταφέρθηκαν εκεί άφθαρτα, μυροβλύζοντα. Όσοι συκοφάντησαν τον Άγιο τιμωρήθηκαν με εξορία ή θάνατο, καθώς η αλήθεια κατά Θεόν πάντοτε φανερώνεται.

Στα χρόνια του ευσεβέστατου τσάρου Αλεξίου Μιχαήλοβιτς, τα ιερά λείψανα του Αγίου Φιλίππου μεταφέρθηκαν με μεγάλη τιμή από τη Μονή Σολόβκι στη Μόσχα. Τη μετακομιδή πραγματοποίησε ο Μητροπολίτης Νόβγκοροντ Νίκων, ο μετέπειτα Πατριάρχης. Τοποθετήθηκαν σε νέα λάρνακα μέσα στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στο Κρεμλίνο, όπου αναπαύονται και προσκυνούνται μέχρι σήμερα.

Στην αρχή η Ρωσική Εκκλησία τιμούσε τη μνήμη του στις είκοσι τρεις Δεκεμβρίου, την ημέρα του μαρτυρικού θανάτου του. Στο χίλια εξακόσια εξήντα η εορτή του μεταφέρθηκε στις εννέα Ιανουαρίου, ώστε να μην επισκιάζεται από τα προεόρτια των Χριστουγέννων. Ο βίος του Αγίου Φιλίππου παραμένει ένα φωτεινό παράδειγμα ιεραρχικής συνείδησης, που δεν σιωπά μπροστά στην αδικία και στην παρανομία της εξουσίας.

Δείχνει ότι ο ποιμένας οφείλει να φυλάει το ποίμνιο, ακόμη και όταν το κόστος είναι η ίδια η ζωή του. Ο Φίλιππος προτίμησε να πεθάνει παρά να ευλογήσει την αδικία και να σιωπήσει μπροστά στο αίμα των αθώων. Έτσι κέρδισε το αμάραντο στεφάνι, παρόντος του Κυρίου του.