Άγιος Πολύευκτος, ο πρώτος Μάρτυρας της Μελιτηνής

Ένας Ρωμαίος αξιωματικός έσκισε δημόσια το αυτοκρατορικό διάταγμα του διωγμού και συνέτριψε με τα ίδια του τα χέρια δώδεκα ειδωλολατρικά αγάλματα μπροστά σε όλο το πλήθος. Λίγο πριν, είχε δει σε όραμα τον Χριστό να του βγάζει τη στρατιωτική στολή και να τον ντύνει με λαμπρό ένδυμα δόξας. Πρόκειται για τον Άγιο Πολύευκτο, τον πρώτο μάρτυρα της Μελιτηνής στην Αρμενία, που έζησε στα χρόνια του αυτοκράτορα Δεκίου και του Ουαλεριανού.

Υπηρετούσε ως αξιωματικός στη δωδέκατη ρωμαϊκή λεγεώνα και συνδεόταν με στενότατη φιλία με τον συστρατιώτη του Νέαρχο. Ο Νέαρχος ήταν χριστιανός σταθερός στην πίστη, ενώ ο Πολύευκτος παρέμενε ειδωλολάτρης, αν και ζούσε με αρετή και καθαρότητα ψυχής. Συχνά ο Νέαρχος του μιλούσε για τον αληθινό Θεό και του διάβαζε αποσπάσματα από τα ιερά κείμενα.

Η καρδιά του Πολύευκτου άναβε όταν άκουγε για τον Χριστό, μα δεν είχε λάβει ακόμη ούτε το όνομα ούτε τη σφραγίδα του βαπτίσματος. Έλειπε μόνο η ώρα η οποία θα τον οδηγούσε στην τελική ομολογία και στη μαρτυρική του τελείωση. Όταν δημοσιεύτηκε το πρώτο διάταγμα του διωγμού, που υποχρέωνε όλους τους στρατιωτικούς να δηλώσουν δημόσια πίστη στη λατρεία του αυτοκράτορα, ο Νέαρχος βυθίστηκε σε βαθιά θλίψη.

Φοβόταν πως η διαταγή θα τους χώριζε για πάντα, αφού ο ίδιος βάδιζε προς το μαρτύριο, ενώ ο φίλος του παρέμενε στην ειδωλολατρία. Ο Πολύευκτος, βλέποντας το σκυθρωπό πρόσωπό του, τον ρώτησε επίμονα για την αιτία της λύπης του. Τότε ο Νέαρχος του εξήγησε ότι ο χωρισμός τους θα είναι σκληρότερος και από τον ίδιο τον θάνατο.

Ο Πολύευκτος του διηγήθηκε με χαρά το όραμα που είχε δει την προηγούμενη νύχτα. Ο Χριστός του είχε εμφανιστεί, του είχε αφαιρέσει την παλιά του στολή και τον είχε ντύσει με νέο, ολόλαμπρο ένδυμα. Του χάρισε επίσης φτερωτό άλογο, σύμβολο της γρήγορης ανόδου στους ουρανούς.

Ο Νέαρχος ερμήνευσε το όραμα ως αλλαγή ζωής και ως κλήση προς την αληθινή πίστη. Ο Πολύευκτος αναγνώρισε πως ήδη κατά διάθεση ανήκε στον Χριστό και ζήτησε να βεβαιωθεί πως μπορεί να ενωθεί μαζί Του χωρίς να έχει λάβει ακόμη τα μυστήρια. Ο Νέαρχος τον βεβαίωσε πως ο Θεός δεν κλείνει την πόρτα του ελέους σε κανέναν, και πως ακόμη και το μαρτύριο μπορεί να γίνει βάπτισμα αίματος.

Του θύμισε τον ληστή που σώθηκε επάνω στον σταυρό με μια σύντομη ομολογία πίστης. Ο Πολύευκτος, φλεγόμενος από θείο ζήλο, δήλωσε ότι από εκείνη τη στιγμή αφήνει κάθε ματαιότητα του κόσμου και αναγνωρίζει τον εαυτό του δούλο του Χριστού. Βγήκε αμέσως στην αγορά της Μελιτηνής, όπου διαβαζόταν δημόσια το αυτοκρατορικό διάταγμα.

Με τόλμη το άρπαξε, το έσκισε μπροστά στο πλήθος και το πάτησε καταγής. Λίγο αργότερα συνάντησε πομπή που μετέφερε δώδεκα είδωλα στους δρόμους της πόλης. Προσποιήθηκε πως ήθελε να τα προσκυνήσει και κατόπιν τα άρπαξε ένα προς ένα από τα χέρια των ιερέων.

Τα σύντριψε καταγής σαν εύθραυστα πήλινα σκεύη, μπροστά στα έκπληκτα μάτια των ειδωλολατρών. Ο πεθερός του Φήλιξ, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την εφαρμογή του διατάγματος, έφτασε αμέσως στον τόπο και αντίκρισε με φρίκη το έργο του γαμπρού του. Με στεναγμό ομολόγησε πως ούτε άνθρωποι ούτε θεοί θα μπορούσαν πλέον να τον λυπηθούν.

Ο Πολύευκτος όμως απάντησε με χαρά πως μόλις είχε αποδείξει την αδυναμία των ψεύτικων θεών. Ο Φήλιξ, βαθιά ταραγμένος, του υπενθύμισε ότι η αυτοκρατορική διαταγή προέβλεπε άμεσο θάνατο για όποιον τολμούσε τέτοιο εγχείρημα. Του πρόσφερε μάλιστα μια τελευταία ευκαιρία να επιστρέψει στο σπίτι του και να αποχαιρετήσει τη σύζυγο και τα παιδιά του.

Ο άγιος του αποκρίθηκε πως ο νους του δεν στρεφόταν πλέον στα γήινα, αλλά στα αιώνια αγαθά της βασιλείας του Θεού. Πρόσθεσε ότι, αν η κόρη του Φήλιξ ήθελε να τον ακολουθήσει στην αληθινή πίστη, θα ήταν μακαρία, αλλιώς θα χανόταν μαζί με τους ψεύτικους θεούς. Έφθασε τότε και η νεαρή σύζυγός του Παυλίνα, χύνοντας δάκρυα πικρά μπροστά στον άντρα της.

Τον ρώτησε με σπαραγμό ποια παραφροσύνη τον είχε κυριεύσει και τον είχε ωθήσει να συντρίψει τους δώδεκα θεούς της οικογένειάς τους. Ο Πολύευκτος της απάντησε με γαλήνιο χαμόγελο και πατρική φροντίδα. Της είπε πως, αφού μόνος του νίκησε δώδεκα είδωλα, δεν της απέμενε κανένα στήριγμα στη γη, παρά μόνο να γνωρίσει τον αληθινό Θεό.

Πολλοί από τους ειδωλολάτρες που παρακολουθούσαν τον διάλογο γοητεύτηκαν από τα λόγια του μάρτυρα και άρχισαν να πλησιάζουν στην αληθινή πίστη. Οι δικαστές και οι σύμβουλοι της πόλης συγκεντρώθηκαν και προσπάθησαν με κολακείες και απειλές να τον επαναφέρουν στη λατρεία των ειδώλων. Όταν είδαν πως ο αθλητής του Χριστού παρέμενε ασάλευτος στην ομολογία του, εξέδωσαν αμέσως την καταδικαστική απόφαση.

Τον παρέδωσαν στους δημίους με την εντολή να αποκεφαλιστεί διά ξίφους. Ο άγιος βάδισε προς τον τόπο της εκτέλεσης με ανείπωτη χαρά και πρόσωπο φωτεινό, σαν να κέρδιζε την ελευθερία του. Έδινε θάρρος στους χριστιανούς που παρακολουθούσαν και έλεγε πως συνομιλούσε με έναν ολόφωτο νέο, αόρατο στους άλλους, που τον ενίσχυε για το τέλος.

Μέσα στο πλήθος διέκρινε τον αγαπημένο του φίλο Νέαρχο, τον χαιρέτησε και του θύμισε την αμοιβαία υπόσχεση που είχαν δώσει για την κοινή τους πορεία. Έσκυψε τότε τον αυχένα κάτω από το ξίφος και βαπτίστηκε μέσα στο ίδιο του το αίμα. Έτσι παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο, για τον οποίο είχε ποθήσει να ζήσει και να πεθάνει.

Οι πιστοί της Μελιτηνής ενταφίασαν με ευλάβεια το ιερό λείψανο του πρωτομάρτυρα της πόλης τους. Ο Νέαρχος μάζεψε με ιερό ρούχο το αίμα του φίλου του και έναν χρόνο αργότερα το μετέφερε στην πόλη των Κανανιωτών. Στα χρόνια του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όταν η Εκκλησία θριάμβευσε σε όλη τη ρωμαϊκή επικράτεια, ανεγέρθηκε στη Μελιτηνή περίλαμπρος ναός προς τιμή του αγίου Πολυεύκτου.

Πλήθος θαυμάτων επιτελέσθηκαν με τις πρεσβείες του, ενώ μέσα στον ίδιο εκείνο ναό προσευχήθηκαν θερμά οι γονείς του οσίου Ευθυμίου του Μεγάλου για την απόκτηση παιδιού. Η γέννηση του μεγάλου αυτού φωστήρα της Ορθοδοξίας απέβη καρπός της μεσιτείας του ιερού μάρτυρα. Τον τιμούσε επίσης ιδιαίτερα ο άγιος Ακάκιος, επίσκοπος Μελιτηνής, που έλαβε μέρος στην Τρίτη Οικουμενική Σύνοδο και υπερασπίστηκε σθεναρά τη δογματική αλήθεια.

Τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, ο άγιος Πολύευκτος τιμάται ως προστάτης των όρκων και των ιερών συνθηκών. Η μνήμη του τελείται στις εννέα Ιανουαρίου, σε σεπτό ναό κοντά στην περιοχή του Φιλαδελφίου και του Ταύρου της Κωνσταντινουπόλεως, εις δόξαν του αληθινού Θεού.