Shën Eustatius i Parë, Kryepiskop i Serbisë

Mbi shkallët prej mermeri të varrit të tij u rritën tri lule me një bukuri të jashtëzakonshme, mbi një gur krejtësisht të thatë pa tokë dhe pa pikë uji. Pak më parë, një i sëmurë që rrinte natë e ditë pranë altarit e pa në gjumë dhe u shërua menjëherë nga plaga kronike. Kujtimi i tij përkujtohet më katër janar dhe jeta e tij i përket gjysmës së dytë të shekullit XIII, në ditët e mbretit të devotshëm serb Stefan Urosh Milutinit të Dytë. Ai lindi në zonën e Voudimlias nga prindër të perëndishëm, të cilët e rritën me frikën e Zotit dhe dashurinë në kishë. Që në moshë shumë të re ai shmangu lojërat dhe dëfrimet e kësaj bote, duke preferuar të dëgjojë me vëmendje këngët hyjnore dhe leximet e shenjta. Atë që dëgjoi, e ruante në kujtesë dhe u përpoq të kuptonte kuptimin e tyre më të thellë. Një ditë ai iu lut prindërve të tij që ta dërgonin për të mësuar, pasi ai dëshironte me zjarr letrat e shenjta. Ata u kënaqën dhe menjëherë i besuan atij si mësues. Me hirin e Frymës së Shenjtë ai përparoi me shpejtësi në shkronja, saqë në moshë të re ia kalonte edhe mësuesve të ditur. Ai nuk ishte i interesuar për ushqimin, veshjen apo komoditetet njerëzore, por e kishte kthyer gjithë zemrën e tij te Zoti dhe mësimet hyjnore. Kur u pjekur mjaft, vendosi të largohej nga shtëpia e babait të tij dhe të ecte rrugën e Zotit me vendosmëri. Ai shkoi në zonën e Zetës, në manastirin e Kryeengjëllit Mihail, ku në atë kohë ndodhej selia episkopale e Zetës. Aty peshkopi Neofit e bëri murg dhe vëllai i ri filloi një jetë të rreptë asketike me bindje të përsosur. Ai shquhej për maturinë, pastërtinë, agjërimin dhe vigjiljen gjatë gjithë natës në qeli. Ai ishte i pari që shkoi në të gjitha shërbesat, ditë e natë, pa e anashkaluar asnjëherë rregullin e vetmuar të namazit të tij. Ai shpërndau fshehurazi atë që i takonte nga thesari i manastirit dhe rrobat për të varfërit e zonës. Ai shpejt u bë i njohur në të gjithë vendin si një asket i madh, duke imituar Etërit e lashtë të shkretëtirës. Megjithatë, ai nuk ishte i kënaqur me praktikën e manastirit të tij, sepse digjej nga dëshira për të arritur në Jerusalem dhe për të adhuruar Varrin e Shenjtë. Ai iu lut me zjarr Zotit dhe Zoti i dërgoi së shpejti dy murgj të devotshëm, të cilët e ftuan të udhëtonte me ta në Tokën e Shenjtë. Me shumë gëzim nisi rrugëtimin e shumëpritur dhe me ndihmën e Zotit mbërriti shëndoshë e mirë në Shën Poli. Atje ai nderoi Varrin e Shenjtë dhe të gjitha pelegrinazhet e nderuara të pasionit të Krishtit. Ai vizitoi gjithashtu vendet përreth Jeruzalemit ku jetonin asketët e devotshëm dhe studioi me kujdes mënyrën e tyre të jetesës. Ai qëndroi për ca kohë në Tokën e Shenjtë dhe më pas u kthye në malin Athos. Dëshironte të takonte baballarët atje dhe të dëgjonte biseda të dobishme shpirtërore për pastërtinë e shpirtit dhe të trupit. Ai u vendos në manastirin serb të Hyjlindës të Hilandarios, i cili ishte ndërtuar nga i shenjti Simeon, ish-zupanos i madh Stefanos Nemanias dhe djali i tij Sava. Aty iu përkushtua me të gjitha forcat e tij luftimeve dhe bindjeve të vetmuara. Ai qëndroi disa vite në Hilandar dhe u bë i njohur për të gjithë asketët e malit Athos si një njeri i përulur dhe plot dallime. Shumë pleq të vjetër, por edhe murgj më të rinj, vinin shpesh për të dëgjuar fjalët e tij dhe për të marrë ngushëllim shpirtëror prej tij. Pas një vendimi të përbashkët të të gjithë kuvendit të Athonisë, ai u zgjodh abat i manastirit Chilandariou dhe filloi të kullot vëllazërinë me shembull dhe fjalë. Fama e tij u përhap jo vetëm te murgjit, por edhe te laikët, te sundimtarët dhe te vetë mbretërit e kohës. Të gjithë nxituan për ta nderuar dhe për t'i ofruar dhurime të pasura, por ai u shpërndau menjëherë të vejave, jetimëve dhe të varfërve. Shpejt u zgjodh peshkop i Zetës, në pendesën e nënës së tij, ku dikur kishte marrë formën monastike. Si kryeprift ai tani doli si një figurë e shquar në kishën serbe me vigjilencë, maturi dhe dashuri për të gjithë. Kur kryepeshkopi i Serbisë Ioannikios ra në gjumë, mbreti Stefanos Uros Milutin thirri një mbledhje të peshkopëve, abatëve dhe zotërinjve të vendit. Sinodi zgjodhi njëzëri peshkopin e Zeta Efstathios në fronin e famshëm kryepeshkopal të Shën Sava. Nga poshtërimi i madh u përpoq të refuzonte një detyrë kaq të lartë, së bashku me përgjegjësinë e saj të madhe, por ata nuk e dëgjuan. Kështu ai u ul në fron me gjithë urdhrin solemn të kishës dhe falënderoi Zotin me lot për një mëshirë kaq të madhe. Kryepeshkopata e Serbisë kishte mjete të rëndësishme materiale në atë kohë dhe shenjtori kujdesej që asnjë famulli të mos privohej nga nevojat e adhurimit. Nga rezervat e selisë së tij ai ndihmoi bujarisht kishat më të varfra në krahinën e tij. Kishën serbe e mbajti vetëm shtatë vjet, kur u sëmur rëndë dhe ndjeu se koha e largimit të tij po afrohej. Ai nuk murmuriti fare, por u gëzua për kalimin nga sferat tokësore në ato qiellore të mbretërisë. Ai ishte atëherë në selinë e tij, në Zitsa, ku po i kërkonte Zotit një fund paqësor. Rreth shtratit të tij u mblodhën peshkopë, abat, murgj dhe klerikë të kishës serbe, të cilët qanin nga dhimbjet. Por ai u ngrit pak dhe u tha atyre të linin trishtimin dhe të madhëronin Zotin me të. Të gjithë më pas e kthyen vajtimin në lutje dhe këngë të daljes së shpirtit. Shën Eustati i komunikoi Misteret e Papërlyera dhe, pas një pushimi të shkurtër, i ftoi të pranishmit të shkëmbenin puthjen e fundit me të. Ai e dorëzoi shpirtin e tij në duart e Zotit me gëzim të madh, më 1 janar të vitit njëmijë e dyqind e tetëdhjetë e pesë. Ai u varros me një kortezh madhështor në kishën e Sotiros në Zicë, në një altar mermeri të cilin e kishte përgatitur sa ishte gjallë. Shumë shpejt rreth varrit të tij filluan të shfaqeshin mrekulli, pasi shpesh shiheshin qirinj duke u djegur dhe engjëjt dëgjoheshin duke biseduar gjatë natës. Një shërbëtor i tempullit të Sotiros, i cili vuante nga një sëmundje e rëndë e hundës, gjeti shërimin e tij atje pas një vegimi nate të shenjtorit. Më vonë tri lule u shfaqën për mrekulli në altarin e mermerit, megjithëse guri ishte i thatë dhe pa pak dhe. Një murg, udhëheqësi i kishës, pa në ëndërr një engjëll të tmerrshëm me një armë zjarri, i cili urdhëroi të hapej varri. Mbreti Milutin dhe Kryepeshkopi Iakovos, pas konsultimit, zyrtarisht e morën reliktin dhe e gjetën plotësisht të pakorruptuar, ndërsa më vonë u transferua në Pejë, në Katedralen e Apostujve Pjetër dhe Pal.