Όταν ο αυτοκράτορας Καρίνος προσπάθησε να τους απειλήσει, το κεφάλι του στράφηκε ξαφνικά προς τα πίσω, σε σημείο που έμεινε ακίνητος στον θρόνο. Δύο αδέρφια γιατροί, ο Κοσμάς και ο Δαμιανός, θεράπευαν στη Ρώμη κάθε αρρώστια χωρίς ποτέ να δεχτούν ούτε ένα νόμισμα από τους ασθενείς τους. Έζησαν στα χρόνια του Καρίνου και ανατράφηκαν από τους γονείς τους μέσα στην ευσέβεια της χριστιανικής πίστης.

Σπούδασαν με ζήλο την ιατρική τέχνη και πολύ γρήγορα απέκτησαν φήμη σε όλη την αιώνια πόλη και στα γύρω χωριά. Το χάρισμα της θεραπείας τους δόθηκε από τον ίδιο τον Θεό, καθώς με την επίθεση των χεριών τους γιατρεύονταν άνθρωποι και ζώα από κάθε λογής αρρώστια. Δεν ζητούσαν χρήματα για τις θεραπείες τους, παρά μόνο μία ανταμοιβή από όσους γιάτρευαν: την πίστη στον Χριστό.

Έτσι κέρδισαν το όνομα Ανάργυροι, το οποίο τους συνόδευσε σε όλη την Εκκλησία. Η μεγάλη περιουσία που κληρονόμησαν από τους προγόνους τους πουλήθηκε όλη και μοιράστηκε σε φτωχούς και πεινασμένους. Έντυναν τους γυμνούς, τάιζαν τους ταπεινούς και έδειχναν ευσπλαχνία σε κάθε αδύναμο που χτυπούσε την πόρτα τους.

Όταν θεράπευαν, εξηγούσαν στους αρρώστους ότι η ίδια η δύναμη του Ιησού Χριστού ενεργούσε μέσα από τα χέρια τους, όχι κάποια δική τους ικανότητα. Η μαρτυρία αυτή έφερνε καθημερινά πλήθη ανθρώπων από την ειδωλολατρία στην πίστη του Χριστού. Η ζωή και το κήρυγμα των αδελφών ενόχλησαν κάποιους ζηλόφθονους ειδωλολάτρες, οι οποίοι έτρεξαν στον αυτοκράτορα Καρίνο και τους κατηγόρησαν ότι θεράπευαν με μαγείες.

Ο αυτοκράτορας έστειλε αμέσως στρατιώτες στο χωριό τους με εντολή να τους συλλάβουν και να τους οδηγήσουν στη Ρώμη. Οι πιστοί παρακάλεσαν τους δύο αδελφούς να κρυφτούν για λίγο, και εκείνοι δέχτηκαν με δυσκολία να μπουν σε μια σπηλιά. Οι στρατιώτες, μη βρίσκοντας τους γιατρούς, συνέλαβαν αντί γι’ αυτούς άλλους ευσεβείς άνδρες του χωριού.

Μόλις το έμαθαν, ο Κοσμάς και ο Δαμιανός βγήκαν αμέσως από την κρυψώνα, έτρεξαν πίσω από τη συνοδεία και ζήτησαν να ελευθερωθούν οι αθώοι. Παρέδωσαν τότε τους εαυτούς τους με χαρά στους στρατιώτες, ενώ έλαμπαν από ειρήνη μπροστά στον επερχόμενο κίνδυνο. Φτάνοντας στη Ρώμη, οι δύο αδελφοί ρίχτηκαν στη φυλακή και την επόμενη μέρα οδηγήθηκαν μπροστά στον αυτοκράτορα και τον λαό.

Ο Καρίνος τους κατηγόρησε ότι παραπλανούσαν τους απλούς ανθρώπους και τους ζήτησε να θυσιάσουν στους θεούς των πατέρων του. Οι άγιοι απάντησαν με μία φωνή ότι δεν γνώριζαν καμία μαγική τέχνη και ότι θεράπευαν μόνο με τη δύναμη του Σωτήρα Ιησού Χριστού. Υπενθύμισαν την εντολή του Κυρίου που λέει «δωρεάν ελάβετε, δωρεάν δότε», και αρνήθηκαν κάθε προσφορά στα είδωλα.

Δήλωσαν ότι οι θεοί του αυτοκράτορα είναι κατασκευάσματα ανθρώπινων χεριών, ενώ ο δικός τους Θεός είναι ο δημιουργός του ουρανού και της γης. Όταν ο αυτοκράτορας τους απείλησε με βασανιστήρια, οι άγιοι προσευχήθηκαν ώστε να καταλάβει ο ίδιος τη δύναμη του Χριστού. Αμέσως το πρόσωπό του στράφηκε προς την πλάτη του, και η θέση του κεφαλιού του έμεινε στραμμένη ανάποδα.

Ο λαός φώναξε με δέος ότι μεγάλος είναι ο Θεός των χριστιανών και ότι δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν. Πολλοί στράφηκαν εκείνη την ώρα στην πίστη του Χριστού. Ο ίδιος ο Καρίνος, τσακισμένος από τη ντροπή και τον πόνο, ικέτευσε τους αγίους να τον γιατρέψουν και υποσχέθηκε να πιστέψει στον αληθινό Θεό.

Οι άγιοι του απάντησαν ότι η θεραπεία θα έρθει μόνο αν γνωρίσει με όλη του την καρδιά τον Κύριο που του χάρισε ζωή και βασιλεία. Τότε ο αυτοκράτορας φώναξε δυνατά ότι πιστεύει στον Ιησού Χριστό και ζήτησε έλεος για την προηγούμενη άγνοιά του. Αμέσως ο λαιμός του ίσιωσε, το πρόσωπό του επανήλθε στη φυσική του θέση και εκείνος δόξασε τον Θεό μαζί με όλο τον λαό.

Τίμησε τους αγίους με δώρα και τους απέστειλε ελεύθερους στο χωριό τους. Οι κάτοικοι των γύρω περιοχών βγήκαν να τους προϋπαντήσουν με αγαλλίαση, και οι αδελφοί ξεκίνησαν πάλι τις περιοδείες τους στις πόλεις, θεραπεύοντας αρρώστους και φωτίζοντας ψυχές. Στην ίδια χώρα ζούσε ένας ξακουστός γιατρός, ο παλιός δάσκαλος των δύο αδελφών, ο οποίος τους είχε μάθει την τέχνη της ιατρικής.

Ο φθόνος για τη δόξα των μαθητών του τον οδήγησε σε σκοτεινό σχέδιο που γέμισε φαρμάκι την καρδιά του. Με προσποιητή αγάπη ο δάσκαλος τους κάλεσε κοντά του και τους πρότεινε να ανέβουν μαζί σε ένα βουνό για να μαζέψουν φαρμακευτικά βότανα. Φτάνοντας μακριά από τα μάτια του κόσμου, τους χώρισε σε δύο διαφορετικά σημεία, ώστε ο καθένας να μαζεύει χωριστά.

Επιτέθηκε πρώτα στον ένα και τον λιθοβόλησε μέχρι θανάτου, και στη συνέχεια θανάτωσε με τον ίδιο τρόπο και τον δεύτερο αδελφό. Στο τέλος έκρυψε τα τίμια λείψανά τους κοντά σε ένα πηγάδι που βρισκόταν εκεί. Έτσι οι ανάργυροι θεραπευτές Κοσμάς και Δαμιανός έλαβαν τον στέφανο του μαρτυρίου από τον Χριστό, που τίμησαν με όλη τους τη ζωή.

Παρότι γλίτωσαν από το ξίφος του αυτοκράτορα και από τα δεσμά της φυλακής, βρήκαν τον θάνατο από το χέρι του ίδιου τους του δασκάλου. Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη τους την πρώτη Ιουλίου και τους θεωρεί προστάτες των γιατρών και βοηθούς όλων των πασχόντων. Δεν πρέπει να συγχέονται με τους ομώνυμους Ανάργυρους της Μικράς Ασίας ή της Αραβίας, που εορτάζονται άλλες μέρες του εκκλησιαστικού έτους.