Η Παναγία η Μεσοσπορίτισσα στους Εννέα Πύργους

Ανάμεσα σε αμπέλια και χωράφια της Αττικής υψώνεται ένας κομψός βυζαντινός τρούλος αθηναϊκού τύπου, χτισμένος πριν από εννιά περίπου αιώνες. Δίπλα του στέκεται και ο ναός του Αγίου Πέτρου, σιωπηλός μάρτυρας ενός ολόκληρου μεσαιωνικού οικισμού που κάποτε άκμαζε εδώ. Η Παναγία η Μεσοσπορίτισσα βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο δυτικά των Καλυβίων, στην ευρύτερη περιοχή που είναι γνωστή ως Εννέα Πύργοι.

Ο ανύποπτος περαστικός εκπλήσσεται όταν συναντά σε μια φαινομενικά αδιάφορη αγροτική τοποθεσία δύο τόσο όμορφα μνημεία του παρελθόντος. Ο ναός πανηγυρίζει κάθε χρόνο την ημέρα των Εισοδίων της Θεοτόκου, στις είκοσι μία Νοεμβρίου, με πανηγυρικό εσπερινό και Θεία Λειτουργία. Η ονομασία Μεσοσπορίτισσα συνδέεται με την εποχή της σποράς, που συμπίπτει με τη μεγάλη αυτή θεομητορική εορτή.

Τα κλειδιά για την επίσκεψη φυλάσσονται στον ενοριακό ναό της Ευαγγελιστρίας, στον οποίο και υπάγεται διοικητικά το παρεκκλήσιο. Γύρω από τις δύο εκκλησίες σώζονται σωροί λίθων και ερείπια άλλων βυζαντινών κτισμάτων, μάρτυρες της παλιάς ζωής του τόπου. Οι αρχαιολογικές έρευνες των τελευταίων χρόνων αποκαλύπτουν σταδιακά και νέα μνημεία, όπως το ερείπιο που αποδίδεται στον Άγιο Ιωάννη του Γκουριμπίμ.

Ο αρχικός ναός ανήκει στους μεσοβυζαντινούς χρόνους και χρονολογείται στον ενδέκατο ή δωδέκατο αιώνα μετά Χριστόν. Πρόκειται για έναν μονόχωρο, συνεπτυγμένο σταυροειδή τρουλλαίο ναό, με συνολικές διαστάσεις γύρω στα επτά είκοσι επί δέκα είκοσι μέτρα. Καταλήγει ανατολικά σε μια επιμελημένη ημιεξαγωνική κόγχη, η οποία καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη την πλευρά και φέρει τρίλοβο παράθυρο.

Ο τρούλος του είναι ιδιαίτερα κομψός, οκταγωνικός εξωτερικά και κυλινδρικός στο εσωτερικό του χώρο. Διαθέτει οκτώ επιμήκη μονόλοβα παράθυρα, καμπύλα γείσα, λίθινους κιονίσκους στις ακμές και προσεγμένες υδρορροές. Αυτά ακριβώς είναι τα γνωρίσματα των τρούλων στους αθηναϊκούς ναούς εκείνης της περιόδου της μέσης βυζαντινής εποχής.

Γι’ αυτόν τον λόγο ο τρούλος χαρακτηρίζεται ως αθηναϊκού τύπου και πάνω σε αυτόν στηρίζεται η χρονολόγηση του μνημείου. Ο αρχικός ναός συγκεντρώνει όλα τα χαρίσματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, εκεί όπου η αίσθηση του υψηλού συνδυάζεται με την αίσθηση του ωραίου. Η διακριτική υπεροχή του κατακόρυφου στοιχείου αγκαλιάζει την τελειότητα των αναλογιών και τη αρμονική συνύπαρξη όλων των επιμέρους μερών.

Έτσι ο επισκέπτης αντικρίζει ένα μικρό αλλά πλήρες δείγμα της αττικής εκκλησιαστικής τέχνης της μεσοβυζαντινής εποχής. Σε μια δεύτερη οικοδομική φάση, πιθανότατα στα χρόνια της τουρκοκρατίας, προστέθηκαν στον αρχικό πυρήνα νέα τμήματα. Στη βόρεια πλευρά υψώθηκε καμαροσκέπαστο παρεκκλήσιο, το οποίο καταλήγει σε μικρή ημιεξαγωνική κόγχη ιερού με παράθυρο τύπου πολεμίστρας.

Για την επικοινωνία με τον κυρίως ναό άνοιξαν δύο τοξωτές καμάρες, μία μεγαλύτερη και μία μικρότερη σε διαστάσεις. Μια ακόμη μικρή καμάρα συνδέει τα δύο ιερά μεταξύ τους και ενοποιεί λειτουργικά τους χώρους. Δυτικά προστέθηκε επίσης καμαροσκέπαστος νάρθηκας, που επικοινωνεί τόσο με τον κυρίως ναό όσο και με το παρεκκλήσιο μέσω τοξωτής καμάρας.

Πάνω από την είσοδο διασώζεται τοξωτό προσκυνητάρι με αετωματική επίστεψη, χωρίς όμως πλέον την τοιχογραφία των Εισοδίων που είχε αρχικά. Η είσοδος είναι αρκετά χαμηλή και αναγκάζει τον επισκέπτη να σκύψει με ταπείνωση πριν προχωρήσει μέσα. Σε συνδυασμό με την κάθοδο τριών σκαλοπατιών και το πέρασμα από τη μακρόστενη καμάρα του νάρθηκα προετοιμάζεται ψυχικά για όσα ακολουθούν.

Έτσι φτάνει στην κεντρική περιοχή του κυρίως ναού, όπου κυριαρχεί απόλυτα ο επιβλητικός τρούλος. Εκείνος καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρο το εύρος και χαρίζει στον προσκυνητή την αίσθηση μιας εσωτερικής ανάτασης. Στο εσωτερικό του κυρίως ναού ο φωτισμός εισβάλλει άπλετος από τα οκτώ παράθυρα του τρούλου.

Λιγότερο φως διαχέεται από το τρίλοβο παράθυρο της κόγχης και από το μονόλοβο άνοιγμα ψηλά στον νότιο τοίχο. Αντίθετα, στο παρεκκλήσιο και στον νάρθηκα ο φωτισμός παραμένει έμμεσος και αισθητά χαμηλότερος σε ένταση. Το ύψος στον τρούλο φτάνει περίπου τα οκτώ μέτρα, ενώ το εσωτερικό πλάτος του κυρίως ναού δεν ξεπερνά τα τρία μέτρα.

Η κλιμάκωση όμως των υψών, το πλήθος των αψιδωμάτων και των θόλων ελαφραίνουν τις κατασκευές με θαυμαστό τρόπο. Το φως απορροφάται ανομοιόμορφα από τις πέτρινες επιφάνειες και συνθέτει μια αρμονική αρχιτεκτονική εικόνα γεμάτη ζωντάνια. Το αίσθημα της ανάτασης συνοδεύεται από μια βαθιά εσωτερική χαρά και πνευματική αγαλλίαση.

Το κτιστό τέμπλο του κυρίως ναού έχει πάχος γύρω στα τριάντα έξι εκατοστά, με δύο χαμηλά βάθρα εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης. Είναι σχετικά χαμηλό και επιτρέπει στον προσκυνητή να βλέπει το επάνω μέρος της αψίδας του ιερού. Το τέμπλο του παρεκκλησίου είναι επίσης κτιστό, με πάχος πενήντα εκατοστά και μία μόνον είσοδο προς το ιερό βήμα.

Οι τοιχογραφίες του τέμπλου και του ιερού στον κυρίως ναό αποτελούν μια οπτική παραφωνία μέσα στο βυζαντινό περιβάλλον. Φιλοτεχνήθηκαν το χίλια εννιακόσια δύο μετά Χριστόν και πιθανότατα καλύπτουν παλαιότερες βυζαντινές εικόνες που είχαν ήδη υποστεί φθορές. Από το αρχικό βυζαντινό στρώμα τοιχογραφιών έχει απομείνει σήμερα ένα μικρό μόνο τμήμα, πολύτιμη μαρτυρία της πρώτης διακόσμησης.

Στο βόρειο παρεκκλήσιο όμως έχουν διασωθεί πέντε αξιόλογες αγιογραφίες χωρίς νεότερες επιζωγραφίσεις πάνω τους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι μορφές της Παναγίας και του Χριστού στο τέμπλο και πλάι τους οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος. Οι αγιογραφίες αυτές χρονολογούνται στον δέκατο όγδοο αιώνα και αποδίδονται πιθανότατα σε μαθητές της σχολής του Γεωργίου Μάρκου.

Η περιοχή των Εννέα Πύργων διατηρούσε κάποτε έναν σημαντικό μεσαιωνικό οικισμό με πολλά εκκλησιαστικά κτίσματα. Σήμερα διασώζονται κυρίως ο ναός του Αγίου Πέτρου και η Παναγία η Μεσοσπορίτισσα, δύο μαρτυρίες εκείνης της εποχής. Γύρω τους διακρίνονται σωροί λίθων από ερείπια άλλων βυζαντινών μνημείων που περιμένουν την έρευνα.

Έτσι ο μικρός αυτός ναός παραμένει ζωντανός κρίκος ανάμεσα στο σήμερα και στη μακρινή πίστη των προγόνων μας.