Η Παναγία η Βουλκανιώτισσα και η νυχτερινή κάθοδος στη Μεσσήνη

Μέσα στη νύχτα της δέκατης ένατης προς εικοστή Σεπτεμβρίου, χιλιάδες πιστοί ξεκινούν από το Βουλκάνο και βαδίζουν είκοσι ολόκληρα χιλιόμετρα μέχρι τη Μεσσήνη. Η πορεία αυτή θυμίζει τη θαυμαστή επέμβαση της Παναγίας, όταν φοβερή πανούκλα σκόρπιζε τον θάνατο στη Μεσσηνία γύρω στα χίλια επτακόσια πενήντα πέντε μετά Χριστόν. Ανάμεσα στα όρη της Ιθώμης και της Εύας, κοντά στα χωριά Μαυρομμάτι και Βαλύρα, υψώνεται μεγαλοπρεπές το ιστορικό μοναστήρι του Βουλκάνου.

Η ίδρυσή του τοποθετείται στον δέκατο έβδομο αιώνα μετά Χριστόν, ενώ το όνομά του αποδίδεται πιθανότατα σε βυζαντινό άρχοντα ή κτίτορα της ευρύτερης περιοχής. Πρόδρομος του σημερινού μοναστηριού υπήρξε η παλαιά Μονή της Παναγίας της Κορυφής, γνωστή και ως Επανωκαστρίτισσα. Η μονή αυτή βρίσκεται στην κορυφή της Ιθώμης, εκεί όπου παλαιότερα στεκόταν η ακρόπολη της αρχαίας Μεσσήνης.

Μια παράδοση αναφέρει πως κτίστηκε γύρω στα επτακόσια είκοσι πέντε μετά Χριστόν από εικονολάτρες μοναχούς. Εκεί βρέθηκε η σεπτή εικόνα της Παναγίας, κρεμασμένη σε ένα πουρνάρι, με συντροφιά ένα αναμμένο καντήλι που φώτιζε τον τόπο. Μια άλλη παράδοση αποδίδει την ίδρυση της παλαιάς μονής στον αυτοκράτορα Ανδρόνικο τον Δεύτερο τον Παλαιολόγο, χωρίς όμως ιστορική επιβεβαίωση.

Ο ναός της παλαιάς μονής είναι τρίκλιτη θολωτή βασιλική, σήμερα δίκλιτη, με αρκετές μεταγενέστερες επεμβάσεις στη δομή του. Έχει κτιστεί πάνω στον χώρο του ειδωλολατρικού ναού του Ιθωμάτα Δία, καθώς οι οικοδόμοι χρησιμοποίησαν ογκόλιθους από εκείνο το αρχαίο ιερό. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες, τις οποίες φιλοτέχνησαν οι Ναυπλιώτες αδελφοί Δημήτριος και Γεώργιος Μόσχος το έτος χίλια εξακόσια οκτώ μετά Χριστόν.

Στη συμβολή της μεσημβρινής με τη δυτική πτέρυγα των κελιών διασώζεται το βυζαντινό Φωτάναμα, ένας ειδικός χώρος της κοινής ζωής. Διέθετε εστία φωτιάς και πεζούλια ολόγυρα, όπου κάθονταν οι μοναχοί και ζεσταίνονταν στους βαρείς χειμωνιάτικους μήνες. Συνολικά στην Εκκλησία της Ελλάδος σώζονται έντεκα τέτοια Φωτανάματα, που μαρτυρούν την παλαιά μοναστική καθημερινότητα.

Οι πατέρες εγκατέλειψαν τη Μονή της Κορυφής το έτος χίλια εξακόσια είκοσι πέντε μετά Χριστόν, εξαιτίας του αβάσταχτου χειμερινού ψύχους. Επίσης οι προσκυνητές δυσκολεύονταν να ανέβουν στην κορυφή, και έτσι οι μοναχοί αναζήτησαν τόπο πιο προσιτό και πιο νότιο. Τον τόπο τον βρήκαν στη σημερινή θέση του μοναστηριού και τον αγόρασαν από τον πατέρα του Τούρκου αγά της Ανδρούσης.

Το τίμημα της αγοράς ήταν δέκα χιλιάδες πεντακόσια γρόσια, ποσό σημαντικό για την εποχή και τις δυσκολίες των μοναχών. Στον αγορασμένο τόπο βρήκαν μια πηγή νερού, τη γνωστή ως σήμερα Μάνα του νερού, καθώς και έναν διώροφο πύργο. Πάνω σε αυτόν τον πύργο στηρίχτηκε η αρχή του νέου μοναστηριού, και στη συνέχεια οικοδομήθηκε το επιβλητικό συγκρότημα με τα χαγιάτια και τις καμάρες.

Ο νέος ναός της κάτω μονής ανεγέρθηκε το έτος χίλια επτακόσια ένα μετά Χριστόν, και είναι βυζαντινού ρυθμού, σταυροειδής με τρούλο. Τιμάται στο Γενέσιο της Υπεραγίας Θεοτόκου, ενώ ο παλαιός ναός της Κορυφής τιμάται στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Οι δύο αυτές εορτές αποτελούν την κεντρική πανήγυρη και των δύο ιστορικών μοναστηριών της περιοχής.

Παλλάδιο και θησαυρός είναι η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας, με την επιγραφή Οδηγήτρια η επονομαζομένη τω όρει Βουλκάνω. Η εικόνα αυτή συγκεντρώνει την ευλάβεια και την αγάπη ολόκληρου του μεσσηνιακού λαού. Στο μοναστήρι φυλάσσονται επίσης ιερά λείψανα πολλών αγίων, ανάμεσά τους του Αγίου Νεομάρτυρος Ιωάννου του Μονεμβασιώτου.

Επιπλέον υπάρχουν λείψανα του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου και του Καλαματιανού Αγίου Ηλία του Αρδούνη, που τιμώνται με ιδιαίτερη ευλάβεια. Η πλούσια βιβλιοθήκη του μοναστηριού περιλαμβάνει παλαιά και νέα βιβλία, ιδιόχειρα συγγράμματα και τουρκικά έγγραφα μεγάλης αξίας. Επίσης διασώζονται τέσσερα Σιγίλλια των κατά καιρούς Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως, που αναγνωρίζουν και επικυρώνουν τα προνόμια της μονής.

Οι εορτές και πανηγύρεις της μονής συγκεντρώνουν τον ευσεβή λαό με ξεχωριστή λατρευτική θέρμη και βαθιά συγκίνηση. Τον Δεκαπενταύγουστο η εικόνα της Παναγίας μεταφέρεται στον θρόνο της, στο μοναστήρι της Κορυφής, για τις εορταστικές ακολουθίες. Η σπουδαιότερη όμως στιγμή είναι η νυχτερινή Κάθοδος της Βουλκανιώτισσας προς την πόλη της Μεσσήνης.

Η πορεία ξεκινά στις δύο τα ξημερώματα από το Βουλκάνο και φτάνει στη Μαυροματέικη Παναγίτσα γύρω στις εφτάμισι το πρωί. Ανάμεσα στους πιστούς βαδίζουν πολλά νέα παιδιά, συνοδεύοντας με τραγούδια και προσευχές την Κυρά τους. Η επίσημη υποδοχή της εικόνος γίνεται στις εννιάμισι το πρωί στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής, κοντά στην είσοδο της Μεσσήνης.

Εκεί την υποδέχεται ο Μητροπολίτης Μεσσηνίας μαζί με τις αρχές του τόπου και αμέτρητο πλήθος πιστού λαού. Πάνδημη είναι κατόπιν η λιτανεία στους κεντρικούς δρόμους της πόλεως, με ψαλμωδίες και θερμή προσευχή. Η πομπή καταλήγει στο Βουλκανιώτικο Μετόχι της Πανηγυρίστρας, όπου εναποτίθεται με ευλάβεια η ιερά εικόνα της Παναγίας.

Ακολουθεί οκταήμερο προσκύνημα, που διαρκεί μέχρι την εικοστή ογδόη Σεπτεμβρίου και συγκεντρώνει χιλιάδες πιστούς από όλη τη Μεσσηνία. Στις πέντε το απόγευμα εκείνης της ημέρας αρχίζει η άνοδος της εικόνος προς το μοναστήρι της, με λαμπρή λιτάνευση. Η εικόνα λιτανεύεται πρώτα μέσα στους δρόμους της Μεσσήνης και κατόπιν αρχίζει η νυχτερινή πορεία προς το Βουλκάνο.

Η συνοδεία φτάνει στη μονή γύρω στα μεσάνυχτα, κλείνοντας έναν κύκλο γεμάτο πίστη, κόπο και ευγνωμοσύνη. Η Μονή Βουλκάνου υπήρξε ανέκαθεν ανδρική και η λειτουργία της δεν σταμάτησε ποτέ μέσα στους αιώνες των δοκιμασιών. Σήμερα αποτελεί το μοναδικό ανδρικό κοινόβιο της Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, στηρίζοντας πνευματικά τον τόπο.