Ο Όσιος Αθανάσιος του Σερπούχοβ

Είκοσι ολόκληρα χρόνια έζησε στην Κωνσταντινούπολη ένας Ρώσος μοναχός, αντιγράφοντας και μεταφράζοντας ιερά βιβλία για την πατρίδα του. Έστειλε στη μονή του δέκα εξαίσιες ελληνικές εικόνες και άφησε στη Ρωσική Εκκλησία τον περίφημο τυπικό κανόνα που ονομάστηκε «Το Όμμα της Εκκλησίας». Ο Όσιος Αθανάσιος γεννήθηκε στην περιοχή του Ομπονέζ Πιατίνα, κοντά στο Νόβγκοροντ, και ήταν γιος του ιερέα Αυξεντίου και της πρεσβυτέρας Μαρίας.

Στον κόσμο τον ονόμαζαν Ανδρέα και από νεαρή ηλικία αγαπούσε την προσευχή και την απάρνηση των εγκοσμίων. Εκείνα τα χρόνια η φήμη του Οσίου Σεργίου του Ραντονέζ είχε ήδη απλωθεί σε όλη τη ρωσική γη. Η μονή της Ζωοποιού Τριάδος στο Μάκοβετς ήταν ένα λαμπρό πρότυπο κοινοβιακής ζωής για κάθε αναζητητή της τελειότητας.

Ο νεαρός Ανδρέας ξεκίνησε από τα περίχωρα του Νόβγκοροντ και έφτασε ως τον αββά Σέργιο, ζητώντας οδηγό στους πνευματικούς αγώνες του. Εκεί εκάρη μοναχός με το όνομα Αθανάσιος, προς τιμήν του Μεγάλου Αθανασίου, του βιογράφου του Μεγάλου Αντωνίου. Έτσι έγινε άξιος μαθητής του μεγάλου ηγουμένου Σεργίου, πατέρα και διδασκάλου του ρωσικού μοναχισμού.

Οι μαθητές του Οσίου Σεργίου, εκτός από τα συνηθισμένα μοναχικά διακονήματα, λάμβαναν την ευλογία του αγίου αββά για ιδιαίτερες εκκλησιαστικές εργασίες. Αντέγραφαν βιβλία, ζωγράφιζαν εικόνες και έκτιζαν ναούς, προσδίδοντας στη ζωή της μονής μια γνήσια λειτουργική ομορφιά. Το αγαπημένο διακόνημα του αββά Αθανασίου, το οποίο επέβαλε στον εαυτό του, ήταν η αντιγραφή των ιερών βιβλίων.

Οι Πατέρες θεωρούσαν τα ιερά βιβλία ισάξια με τις άγιες εικόνες, καθώς μετέδιδαν το θεολογικό και λειτουργικό φρόνημα της Εκκλησίας. Η σχολή του Οσίου Σεργίου αποκάλυψε σε ολόκληρη την Εκκλησία τον πλούτο της εμπειρικής γνώσης της Αγίας Τριάδος. Συνδέθηκε στενά με την άνθηση της εκκλησιαστικής γραμματείας και με τον αμοιβαίο εμπλουτισμό της Ρωσικής Εκκλησίας από τα έργα των Βυζαντινών θεολόγων.

Το έτος χίλια τριακόσια εβδομήντα τέσσερα, ο πρίγκιπας του Σερπούχοβ Βλαδίμηρος Ανδρέγιεβιτς ο Γενναίος, σύντροφος του Δημητρίου του Ντονσκόι, ζήτησε από τον Όσιο Σέργιο να ιδρύσει μοναστήρι στα κτήματά του. Ο αββάς Σέργιος ήρθε στο Σερπούχοβ μαζί με τον αγαπημένο του μαθητή Αθανάσιο και ίδρυσε εκεί τη μονή της Συλλήψεως της Υπεραγίας Θεοτόκου. Έπειτα ευλόγησε τον Όσιο Αθανάσιο να την οργανώσει ο ίδιος και να γίνει πρώτος ηγούμενός της με αγάπη.

Η μονή χτίστηκε κοντά στην πόλη του Σερπούχοβ, στην ψηλή όχθη του ποταμού Νάρα, και γι' αυτό ονομάστηκε «του Ύψους» ή Βισότσκαγια. Με αυτό το όνομα μπήκε στην ιστορία της Ρωσικής Εκκλησίας ο ιδρυτής και πρώτος ηγούμενός της, ο Όσιος Αθανάσιος ο Βισότσκι. Ο αββάς Αθανάσιος καταπιάστηκε με ζήλο με την οργάνωση της αδελφότητας που του εμπιστεύθηκε ο διδάσκαλός του.

Πολλοί Ρώσοι ασκητές έφτασαν εκεί, «στα ύψη», για μια ανώτερη μύηση στη μοναχική ζωή. Σύμφωνα με τη διδασκαλία του, την οποία διασώζει ο Επιφάνιος ο Σοφός, το να γίνει κανείς μοναχός δεν ήταν εύκολο πράγμα. Έλεγε ότι ο μοναχός οφείλει να μένει άγρυπνος στην προσευχή και στις θείες εντολές ως τα μεσάνυχτα, καμιά φορά μάλιστα και ολόκληρη τη νύχτα.

Έπρεπε να τρέφεται μόνο με ψωμί και νερό, ενώ το λάδι και το κρασί τα θεωρούσε εντελώς ακατάλληλα. Από τα λόγια του Οσίου πολλοί προσέρχονταν στη μονή του ύψους, μα γρήγορα χαλάρωναν και έφευγαν, μη αντέχοντας τον κόπο της ασκητικής πάλης. Εκείνοι που είχαν αληθινό μοναχικό φρόνημα παρέμεναν δίπλα στον άγιο γέροντα και ωρίμαζαν πνευματικά κάτω από την καθοδήγησή του.

Σ' αυτή τη μονή έστειλε ο θεοφόρος Σέργιος του Ραντονέζ τον μελλοντικό διάδοχό του, τον Όσιο Νίκωνα, για να καρεί μοναχός και να μάθει τα μοναχικά. Ο Όσιος Αθανάσιος του δίδασκε ότι οι μοναχοί ονομάζονται εκούσιοι μάρτυρες της Εκκλησίας του Χριστού. Πολλοί άγιοι μάρτυρες βασανίστηκαν για μία μόνο ώρα και έπειτα τελειώθηκαν με τον θάνατο.

Οι μοναχοί όμως, έλεγε, υπομένουν καθημερινά οδύνες, όχι από εξωτερικούς δημίους, αλλά μέσα τους, από τα πάθη της σάρκας και τους νοητούς εχθρούς. Παλεύουν και πάσχουν ως την τελευταία τους πνοή με υπομονή. Όταν εκοιμήθη ο άγιος Αλέξιος, μητροπολίτης Μόσχας, ήρθε ως διάδοχός του ο άγιος Κυπριανός, αλλά συνάντησε μεγάλη αντίδραση.

Ο μεγάλος πρίγκιπας Δημήτριος του Ντονσκόι ήθελε να επιβάλει τον δικό του ιερέα Μιχαήλ ως μητροπολίτη και αρνήθηκε να δεχτεί τον Κυπριανό. Μάλιστα τον έδιωξε από τη Μόσχα και τον άφησε σε δύσκολη θέση. Ο Κυπριανός όμως βρήκε στήριξη και συμπαράσταση από τους στύλους του ρωσικού μοναχισμού, τους αγίους Σέργιο του Ραντονέζ και Αθανάσιο του Βισότσκ.

Από την πρώτη στιγμή εκείνοι αναγνώρισαν την κανονική νομιμότητα του μητροπολίτη στη διαμάχη του με τον μεγάλο πρίγκιπα. Τον στήριξαν στον μακρύ αγώνα για την αποκατάσταση της κανονικής τάξης και της ενότητας μέσα στη Ρωσική Εκκλησία. Ο άγιος Κυπριανός χρειάστηκε να ταξιδέψει αρκετές φορές στην Κωνσταντινούπολη για τις συνοδικές διασκέψεις σχετικά με τη διοίκηση της Ρωσικής Εκκλησίας.

Σε ένα από αυτά τα ταξίδια, με την ευλογία του αββά Σεργίου, ο Όσιος Αθανάσιος συνόδευσε τον φίλο του μητροπολίτη στην Κωνσταντινούπολη. Άφησε ως ηγούμενο στη μονή του τον δικό του μαθητή, τον Όσιο Αθανάσιο τον Νεότερο. Στην Πόλη εγκαταστάθηκε στη μονή του τιμίου Προδρόμου του Στουδίου και βρήκε εκεί κελί για τον ίδιο και για όσους μαθητές τον ακολούθησαν.

Αφοσιώθηκε στην προσευχή και στη μελέτη των σωτηρίων θεολογικών βιβλίων. Έμεινε περίπου είκοσι χρόνια στην πρωτεύουσα του εκκλησιαστικού πολιτισμού, μεταφράζοντας έργα από τα ελληνικά και αντιγράφοντας ιερά βιβλία. Όσα ετοίμαζε τα έστελνε στη Ρωσία, μεταφέροντας τη μεγάλη ορθόδοξη παράδοση και την παράδοση των κωνσταντινουπολίτικων εργαστηρίων εικονογράφησης χειρογράφων.

Δεν ήταν τυχαίο ότι ακριβώς στη μονή Βισότσκαγια ο ηγούμενος Νίκων καθοδήγησε τον μελλοντικό αγιογράφο Ανδρέα Ρουμπλιόφ. Όπως κάποτε ο αββάς Σέργιος είχε οδηγήσει τον ίδιο τον Νίκωνα στην πνευματική ωριμότητα και στη γνώση της εκκλησιαστικής ομορφιάς. Μέσα σε αυτή την ιερή διακονία και στη διαρκή λειτουργική ζωή προς δόξαν της Ζωαρχικής Τριάδος ωρίμασε η ιδιοφυΐα του αγίου Ανδρέα.

Ο Θεός τον προόρισε για τη μεγάλη εικαστική απόδοση της θεολογικής κληρονομιάς του Οσίου Σεργίου με τη θαυματουργό εικόνα της Αγίας Τριάδος. Στην αγιογραφία του Ρουμπλιόφ, στη ναοδομία του Νίκωνος και στα αγιολογικά έργα του Επιφανίου του Σοφού βρίσκουμε τη σύνθεση της βυζαντινής και της ρωσικής παράδοσης. Αυτή τη δημιουργική σύνθεση υπηρέτησε ο Όσιος Αθανάσιος σε όλη τη ζωή του, ακόμη και μακριά από τη μονή του.

Ζώντας στην Κωνσταντινούπολη συνέχιζε να εργάζεται για τη Ρωσική Εκκλησία και τη γενέθλια γη του με αδιάκοπη αγάπη. Έστειλε στη μονή Βισότσκαγια δέκα εξαίρετες εικόνες της καλύτερης ελληνικής τεχνοτροπίας. Μαζί με τους μαθητές του μετέφρασε στη σλαβονική γλώσσα τα Τετρακόσια Κεφάλαια του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού και τους Λόγους του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου.

Το έτος χίλια τετρακόσια ένα, λίγο πριν από την κοίμησή του, ο σεβάσμιος γέροντας αντέγραψε και πιθανότατα μετέφρασε ένα εκκλησιαστικό τυπικό. Αυτό κυκλοφόρησε ευρύτατα στη Ρωσική Εκκλησία με τον τίτλο «Το Όμμα της Εκκλησίας» και έγινε σημαντικό λειτουργικό βοήθημα. Ο Όσιος Αθανάσιος πέρασε όλη τη ζωή του σε διαρκή εργασία με τα ιερά βιβλία και την ασκητική προσευχή.

Εκοιμήθη εν γήρατι στην Κωνσταντινούπολη το έτος χίλια τετρακόσια ένα, ή ίσως και λίγο αργότερα, μέσα σε ησυχία. Οι Ρώσοι χρονικογράφοι τον μνημονεύουν ως γέροντα ενάρετο, λόγιο και βαθύ γνώστη των Αγίων Γραφών. Πρόσθεταν μάλιστα ότι τα ίδια τα συγγράμματά του δίνουν μέχρι σήμερα μαρτυρία για την πνευματική του προσφορά.

Ο βίος του γράφτηκε το έτος χίλια εξακόσια ενενήντα επτά από τον ιερομόναχο Καρίωνα Ιστόμιν, της μονής Τσούντοβ της Μόσχας. Ο διάδοχος και μαθητής του, ο Όσιος Αθανάσιος ο Νεότερος, καθοδήγησε με σύνεση την πνευματική ζωή των αδελφών της μονής. Έδωσε ο ίδιος υπόδειγμα θεάρεστης πολιτείας και εκοιμήθη μετά από μακρά ασθένεια στις δώδεκα Σεπτεμβρίου του έτους χίλια τριακόσια ενενήντα πέντε.

Τα αρχαία χειρόγραφα τον ονομάζουν νέο θαυματουργό και άξιο μαθητή του θαυμαστού μαθητή του Αγίου Σεργίου.