Μέσα σε ένα κρητικό σπήλαιο, ένας λευκός γέροντας δίδαξε στον Όσιο Γρηγόριο τον Σιναΐτη το μυστικό της νοεράς προσευχής. Από εκείνη τη συνάντηση η εμπειρική αυτή εργασία ταξίδεψε αργότερα στο Άγιον Όρος και έγινε καρδιά του ησυχασμού. Ο Όσιος Αρσένιος ο Αγιοφαραγγίτης τιμάται σταθερά κάθε χρόνο στις δεκατέσσερις Ιουλίου από την Εκκλησία μας.

Η μνήμη του συνδέεται άρρηκτα με την ησυχαστική παράδοση που άνθισε στα νότια φαράγγια της Κρήτης. Ελληνικά και σλαβικά χειρόγραφα διασώζουν την πληροφορία πως αυτός ο θείος άνδρας μύησε τον Σιναΐτη στη βαθιά νηπτική εργασία. Του δίδαξε τη φυλακή του νου, την ειλικρινή νήψη και την καθαρή προσευχή της καρδιάς.

Του εξήγησε πως ο νους καθαρίζεται μέσα από την τήρηση των θείων εντολών του Κυρίου. Όποιος μεριμνά και μελετά θεοφιλώς, λάμπει ολόκληρος και γίνεται φωτεινός μέσα στη χάρη. Έτσι παραδόθηκε από στόμα σε στόμα η ζωντανή εμπειρία της εσωτερικής εργασίας του πνεύματος.

Ο Όσιος Γρηγόριος μετέφερε αργότερα τον θησαυρό αυτόν στο Άγιον Όρος, διδάσκοντας πολλούς μοναχούς. Από εκεί η νοερά προσευχή ακτινοβόλησε σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο των Βαλκανίων και πέρα. Ο Όσιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης μαζί με τον μαθητή του Γεράσιμο από την Εύβοια έφτασαν πρώτα στα Ιεροσόλυμα.

Προσκύνησαν με κατάνυξη τον Ζωοδόχο Τάφο και περιόδευσαν όλους τους Αγίους Τόπους με βαθιά ευλάβεια. Έπειτα μπήκαν σε πλοίο και ταξίδεψαν προς τη Νήσο Κρήτη, αναζητώντας τόπο ησυχίας και πνευματικής εργασίας. Έφτασαν στην τοποθεσία που ονομάζεται Καλοί Λιμένες, όπου παρέμειναν για λίγο εξαιτίας του σάλου της θάλασσας.

Δεν έχασαν όμως καθόλου το θάρρος τους, αλλά συνέχισαν να εμπιστεύονται την πρόνοια του Θεού. Ο Όσιος Γρηγόριος δεν άντεχε να μένει αδρανής και να σπαταλά μάταια τον χρόνο της πνευματικής του πορείας. Έμοιαζε με ελάφι διψασμένο που τρέχει την ώρα του θέρους προς τις πηγές με το ψυχρό νερό.

Έμοιαζε ακόμη με εκείνο το ελάφι που αναζητά τη σύντροφό του και δεν ηρεμεί ώσπου να τη βρει. Με την ίδια σπουδή κατόπτευσε όλα τα μέρη της περιοχής, ζητώντας τόπο μακριά από κάθε βιοτική μέριμνα. Επιθυμούσε ένα κατοικητήριο απαλλαγμένο από ταραχή και θόρυβο, για να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στην ιερή ησυχία.

Έπειτα από πολύ κόπο και έρευνα οι δύο μοναχοί ανακάλυψαν μερικά σπήλαια στην άγρια ερημική περιοχή. Εγκαταστάθηκαν εκεί με ευχαρίστηση, νιώθοντας πως βρήκαν επιτέλους τον τόπο που ποθούσε η ψυχή τους. Ο Όσιος Γρηγόριος συνέχισε αμέσως τους ασκητικούς αγώνες, προσθέτοντας κόπο πάνω στον κόπο και πόνο πάνω στον πόνο.

Έτρωγε μόνο μία φορά την ημέρα ένα μικρό κομμάτι ψωμί με λίγο νερό για να επιβιώσει. Σχεδόν πέθαινε από τη δίψα, σύμφωνα με τον αυστηρό κανόνα εγκράτειας που ο ίδιος είχε ορίσει αμετάκλητα. Όποιος τον έβλεπε ένιωθε έκπληξη και θαυμασμό για την επίμονη προθυμία που τον ανέβαζε διαρκώς προς τον Θεό.

Με τη ζωή του ανταγωνιζόταν τους ίδιους τους αγγέλους και ζούσε μια θαυμαστή ανάβαση προς τον ουρανό. Το πρόσωπό του είχε χάσει κάθε ικμάδα και ήταν ωχρό από τη μεγάλη ξηρότητα της εγκράτειάς του. Τα μέλη του σώματός του ήταν λεπτοφυή, καταπονημένα και σχεδόν παράλυτα από τους συνεχείς πνευματικούς αγώνες του.

Δύσκολα μπορούσε πια να βαδίσει ή να εκτελέσει την παραμικρή σωματική εργασία στην έρημη κατοικία του. Παρά την εξαντλητική άσκηση ο μακάριος Γρηγόριος είχε πάντοτε μέσα του μια θερμή και επίμονη αναζήτηση οδηγού. Επιθυμούσε να βρει κάποιον πεπειραμένο πνευματικό άνδρα, για να του φανερώσει όσα ακόμη δεν είχε προφθάσει να ανακαλύψει.

Είχε μελετήσει βαθιά τις θείες Γραφές και τα συγγράμματα των πνευματοφόρων πατέρων και μεγάλων διδασκάλων της Εκκλησίας. Διαλογιζόταν πως, όπως διδάχτηκε την πράξη, έτσι έπρεπε να μάθει και τη θεωρία, δηλαδή την ησυχία και την προσευχή. Τότε ο ίδιος ο Θεός επένευσε από ψηλά στους διαλογισμούς του και του αποκάλυψε με θειότερη όψη το ζητούμενο.

Του φανέρωσε έναν άνθρωπο που ήταν κόσμημα όλων των αρετών, τόσο στην πράξη όσο και στη βαθιά θεωρία. Επρόκειτο για τον Αρσένιο της κρητικής περιοχής, που είχε πρόσκληση από τον Θεό και αγαπούσε υπερβολικά την ησυχία. Παρακινημένος από το θείο Πνεύμα έσπευσε γρήγορα στο κελί του οσίου γέροντα και χτύπησε με χαρά την πόρτα.

Ο Αρσένιος τον υποδέχτηκε με αγάπη και τον εισήγαγε στον ταπεινό χώρο της προσευχητικής κατοικίας του. Εκεί συνομίλησαν πνευματικά, ασπάστηκαν αδελφικά και ανέπεμψαν μαζί τη συνηθισμένη ευχή στον φιλάνθρωπο Θεό. Μόλις τελείωσε η ευχή, κάθισαν και ο ώριμος και κατάλευκος Αρσένιος, σεμνός και θεωρητικός, άνοιξε μια ιερή βίβλο.

Άρχισε να μιλά για τη φυλακή του νου, για την ειλικρινή νήψη και για την καθαρή νοερά προσευχή. Εξήγησε πως ο νους καθαρίζεται με την εργασία των εντολών και έπειτα φωτίζεται ολόκληρος ο άνθρωπος. Όποιος μεριμνά και μελετά θεοφιλώς, γίνεται ολόκληρος φωτοειδής, λαμπρός από τη χάρη του ζωντανού Θεού.

Είπε ακόμη πολλά για την κατά Θεόν βιοτή και έπειτα σταμάτησε για λίγο σιωπηλός. Ύστερα στράφηκε στον επισκέπτη και τον ρώτησε ποια εργασία διαχειρίζεται ο ίδιος με την οδηγία του Κυρίου. Ο Όσιος Γρηγόριος διηγήθηκε με ταπείνωση όλη την πορεία του, την αναχώρηση από τον κόσμο και τη φίλη του ερημία.

Μίλησε για τους πολλούς πόνους και κόπους που επέλεξε να υπομένει για την αγάπη του Χριστού. Ο θεσπέσιος Αρσένιος χαμογέλασε ελαφρά και του είπε πως όλα αυτά αναφέρονται από τους πατέρες ως πράξη. Ποτέ όμως, πρόσθεσε, δεν αναφέρονται ως θεωρία, δηλαδή ως η ανώτερη εμπειρία της ησυχίας και της νοεράς προσευχής.

Ο μακάριος Γρηγόριος, ακούγοντας τα λόγια αυτά, έπεσε αμέσως στα πόδια του ταπεινού κρητικού γέροντα. Παρακαλούσε θερμά και ικέτευε στο όνομα του Θεού να διδαχθεί τι σημαίνει αληθινή προσευχή, ησυχία και προσήλωση του νου. Ο θείος πατέρας Αρσένιος δέχτηκε τη δέηση ως θεόπεμπτο εύρημα και δεν ανέβαλε καθόλου τη διδασκαλία του.

Παρευθύς του τα είπε όλα και του τα δίδαξε χωρίς να παραλείψει τίποτε από όσα είχε ο ίδιος λάβει. Του φανέρωσε όσα συμβαίνουν σε όσους οπλίζονται με αγάπη μέσα στο στάδιο της αρετής. Του μίλησε για τους αγώνες εναντίον των βάσκανων δαιμόνων που πολεμούν τον ασκητή από τα δεξιά και τα αριστερά.

Αναφέρθηκε επίσης στους δύστροπους και φθονερούς ανθρώπους που χρησιμοποιεί ο πονηρός ως όργανά του εναντίον των αγωνιστών. Όλα αυτά τα εξήγησε με λεπτομέρεια και αγάπη πατρική, χωρίς να αποκρύψει την παραμικρή πτυχή της εμπειρίας. Μόλις ο Όσιος Γρηγόριος άκουσε τη θεόπνευστη διδασκαλία, σηκώθηκε αμέσως γεμάτος ευγνωμοσύνη και πνευματική χαρά.