Η πρώτη εικόνα που γνώρισε ποτέ η Εκκλησία ζωγραφίστηκε από τον ίδιο τον Ευαγγελιστή Λουκά, ενώ η Παναγία στεκόταν ολοζώντανη μπροστά του. Όταν αντίκρισε το έργο, το ευλόγησε με τα λόγια ότι η χάρη του Υιού της θα συνοδεύει για πάντα αυτήν την ιερή μορφή. Η παράδοση του Συναξαριστή μάς διασώζει πως ο άγιος Λουκάς αποτύπωσε με ευλάβεια τα χαρακτηριστικά της Θεοτόκου, καθώς εκείνη του παραστάθηκε πρόθυμα για να γίνει η πρώτη εικόνα της πίστης μας.

Η Παναγία δέχθηκε το χάρισμα του αποστόλου με ξεχωριστή χαρά και κατέθεσε επάνω του την ευλογία της, σφραγίζοντας το έργο με δύναμη ουράνια. Το Μεγαλυνάριο του Παρακλητικού Κανόνα μνημονεύει αυτό ακριβώς το γεγονός, αποκαλώντας άλαλα τα χείλη όσων αρνούνται να προσκυνήσουν τη σεπτή Οδηγήτρια. Έτσι η εικόνα δεν είναι απλώς μια καλλιτεχνική απεικόνιση, αλλά αληθινό αποτύπωμα της παρουσίας της Μητέρας του Κυρίου.

Από εκείνη τη στιγμή ξεκινά μια μακρά πορεία θαυμάτων και ευλογιών, που συνδέει στενά τους πιστούς με το πρόσωπο της Θεοτόκου. Η ιερή αυτή εικόνα έγινε σημείο αναφοράς και πρότυπο για κάθε μεταγενέστερη αγιογραφία της Εκκλησίας μας. Από τα Ιεροσόλυμα, όπου είχε φυλαχθεί με μεγάλη ευλάβεια, η ιερή εικόνα ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη μέσα από έναν εξαιρετικά σημαντικό αυτοκρατορικό δεσμό.

Η Αυγούστα Ευδοκία, σύζυγος του Θεοδοσίου του Μικρού, την έστειλε από την Παλαιστίνη ως πολύτιμο δώρο στην αδελφή του αυτοκράτορα, την αγία Πουλχερία. Η ευσεβής εκείνη βασίλισσα υπήρξε κτιτόρισσα της φημισμένης Μονής των Οδηγών στη Βασιλεύουσα, όπου εναπόθεσε με τιμή το ιερό κειμήλιο. Η μνήμη της αγίας Πουλχερίας τιμάται στις δεκαεπτά Φεβρουαρίου από την ελληνική παράδοση και στις δέκα Σεπτεμβρίου από τις σλαβικές Εκκλησίες.

Στη μονή αυτή η εικόνα έλαβε και την ονομασία Οδηγήτρια, καθώς οδηγούσε θαυματουργικά τους τυφλούς προς ίαση και τους πιστούς προς τον Χριστό. Αργότερα μεταφέρθηκε στον περίφημο ναό των Βλαχερνών, που υπήρξε καρδιά της μαριολογικής λατρείας στην Κωνσταντινούπολη. Πλήθος προσκυνητών συνέρρεε καθημερινά, για να αντλήσει παρηγοριά και θεραπεία μπροστά στη μορφή της Παναγίας.

Έτσι η εικόνα έγινε σταθερό κέντρο πνευματικής αναφοράς για ολόκληρη την αυτοκρατορία και για κάθε ορθόδοξο λαό της ανατολής. Η Παναγία η Οδηγήτρια επιτέλεσε αμέτρητα θαύματα μέσα στους αιώνες, στηρίζοντας τον λαό σε ώρες δοκιμασίας και κινδύνου. Η πιο συγκλονιστική επέμβασή της θεωρείται η σωτηρία της Κωνσταντινούπολης από τους Άραβες, που πολιορκούσαν την πόλη το επτακόσια δεκαεπτά μετά Χριστόν.

Η Βασιλεύουσα έζησε εκείνες τις ημέρες ένα φοβερό θαύμα, καθώς η Μητέρα του Κυρίου σκέπασε με την παρουσία της τα τείχη και τους υπερασπιστές. Δυστυχώς όμως, κατά την τραγική Άλωση της Πόλης, η αρχική εικόνα καταστράφηκε από τους Οθωμανούς μέσα στη φρίκη του τέλους της αυτοκρατορίας. Παρότι το ιερό κειμήλιο χάθηκε υλικά, η ευλάβεια προς την Οδηγήτρια ουδέποτε σβήστηκε από τη συνείδηση των πιστών.

Σήμερα ένα πιστό αντίγραφο της αρχικής εικόνας φυλάσσεται στην ιερά Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους. Εκεί οι μοναχοί και οι προσκυνητές αντλούν δύναμη και παρηγοριά από την παρουσία της Παναγίας. Η εικόνα δείχνει τη Μητέρα του Θεού να κρατά με το αριστερό της χέρι τον Θείο Υιό της.

Με το δεξί της χέρι υποδεικνύει σταθερά τον δρόμο που οφείλει να ακολουθήσει κάθε άνθρωπος στην επίγεια πορεία του. Η ονομασία Οδηγήτρια αποκαλύπτει τη βαθύτερη θεολογική σημασία αυτής της ιερής μορφής μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας μας. Η Παναγία δεν προβάλλει τον εαυτό της, αλλά οδηγεί κάθε πιστό στον Σωτήρα Χριστό, που είναι ο μόνος αληθινός προορισμός της ζωής.

Ο ίδιος ο Κύριος διεκήρυξε στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι αυτός είναι η οδός, η αλήθεια και η ζωή για κάθε άνθρωπο. Κανείς δεν φθάνει στον ουράνιο Πατέρα παρά μόνο μέσα από το πρόσωπο και τη σωτηριώδη παρουσία του Υιού του Θεού. Η Μητέρα του Κυρίου, με τη χειρονομία της, μάς θυμίζει διαρκώς αυτήν τη σωτήρια αλήθεια του Ευαγγελίου.

Έτσι η Οδηγήτρια γίνεται για τους Ορθόδοξους πιστούς ζωντανός οδοδείκτης μέσα στις δυσκολίες και τους πειρασμούς της επίγειας ζωής. Σύναξη της εικόνας τελείται κάθε χρόνο στις είκοσι Ιουνίου, με ιδιαίτερη ευλάβεια και κατάνυξη σε πολλές ενορίες και μονές. Οι ύμνοι των ιερών ακολουθιών μάς προτρέπουν να προσκυνούμε με βαθιά πίστη τη σεπτή μορφή της Παναγίας.