Στις βραχώδεις κορυφές πάνω από τις Καρυές της Χίου, οι ταπεινοί βοσκοί συναντούσαν μια λυγερόκορμη κοπέλα με αρβανίτικη φορεσιά να περιδιαβαίνει ανάμεσά τους. Από εκείνη την παράξενη ενδυμασία της κατάλαβαν πως ήταν η ίδια η Παναγία και της έδωσαν το γλυκύ προσωνύμιο Αρβανίτισσα. Η ιστορία αυτή ξεκινά πολλούς αιώνες πριν, όταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μονομάχος έστειλε πετράδες από τη Βόρειο Ήπειρο για να κτίσουν τη Νέα Μονή της Χίου.

Μετά την ολοκλήρωση του μεγάλου έργου, οι μάστορες έμειναν στο νησί και έγιναν μόνιμοι κάτοικοι της περιοχής. Οι απόγονοί τους έγιναν ποιμένες και απλώθηκαν στις τοποθεσίες Καρυές, Αυγώνυμα, Ανάβατο και Δαφνώνα. Στα ερημικά εκείνα βουνά, εκεί όπου σήμερα στέκεται το γνωστό εξωκλήσι, οι βοσκοί έβλεπαν τη μυστηριώδη μορφή να περπατά ψηλά στις κορυφές.

Η ομορφιά της ήταν ασύλληπτη, η μορφή της λεπτή και η ενδυμασία της ξεχωριστή σαν αρβανίτικη παραδοσιακή φορεσιά. Από την ανεξήγητη παρουσία της κατάλαβαν πως είχαν ευλογηθεί με την επίσκεψη της Θεοτόκου. Έτσι γεννήθηκε η ονομασία που κράτησε μέχρι σήμερα και ριζώθηκε στις καρδιές των κατοίκων του νησιού της Χίου.

Το χίλια εννιακόσια πέντε βρέθηκε ένα ιερό εικόνισμα της Παναγίας στην ίδια ακριβώς τοποθεσία των εμφανίσεων. Με την οικονομική αρωγή του εμπόρου Αλέξανδρου Κωνσταντινίδη ξεκίνησε αμέσως η ανέγερση μικρού ναού στο ευλογημένο σημείο. Όμως οι Τούρκοι απαγόρευαν τότε αυστηρά την ανέγερση χριστιανικών ναών σε όλο το νησί.

Έτσι, σύμφωνα με όσα κατέγραψε ο Σταμάτης Κάρμαντζης, η εκκλησία κτίστηκε κρυφά με μεγάλο αγώνα και αφάνταστη ταλαιπωρία. Οι ποιμένες της οικογένειας Καρούσων και άλλοι ευλαβείς συγχωριανοί δούλευαν κυρίως τις νύχτες, καθώς την ημέρα ο φόβος των Τούρκων ήταν μεγάλος. Μια παράδοση μάλιστα διηγείται πως αρχικά η εκκλησία επρόκειτο να κτιστεί πιο χαμηλά, εκεί όπου σήμερα υπάρχει μια λιμνοδεξαμενή.

Οι εργάτες άφηναν τα εργαλεία τους στον τόπο της εργασίας και έφευγαν για ξεκούραση. Το πρωί όμως τα εργαλεία είχαν εξαφανιστεί από εκεί χωρίς καμιά λογική εξήγηση. Ύστερα από τρεις ή τέσσερις ημέρες ένας τσοπάνης τα βρήκε συγκεντρωμένα σε άλλη θέση.

Στο σημείο όπου σήμερα στέκεται το εικονοστάσι της πλατείας, δίπλα στο αγιόκλημα, η Παναγία υπέδειξε τον τόπο που ήθελε. Το χίλια εννιακόσια δώδεκα, χρονιά της απελευθέρωσης της Χίου από τους Τούρκους, μια ομάδα Τούρκων στρατιωτών κυνηγημένη από τους Έλληνες εισέβαλε στον ναό. Λεηλάτησαν τον ιερό χώρο και προκάλεσαν φοβερές ζημιές στις άγιες εικόνες της εκκλησίας.

Άλλες τις έσπασαν, άλλες τις έκαψαν, άλλες τις κατατρύπησαν και άλλες τις χαράκωσαν με τα ξίφη τους. Παρά τη βαρβαρότητα όμως, η Παναγία δεν εγκατέλειψε ποτέ τους ευλαβείς κατοίκους των ορεινών χωριών. Επειδή ο ναός είναι κτισμένος ψηλά σε ύψωμα, οι κάτοικοι των Καρυών αποφάσισαν να τον εορτάζουν την ημέρα της Αναλήψεως του Κυρίου.

Ταυτόχρονα οι ποιμένες κάνουν τη δική τους γιορτή λόγω του τέλους της κτηνοτροφικής περιόδου. Ευχαριστούν την Παναγία για όλη τη χρονιά που πέρασε με τη δική της σκέπη. Κουβαλούν τα κοπάδια τους στη χάρη της και βράζουν γάλα για όλους τους προσκυνητές.

Επίσης βγάζουν σε δημοπρασία κατσικάκια και αρνάκια για τη συντήρηση και τον ευπρεπισμό του ναού. Η εκκλησία αναφέρεται σήμερα με τις δύο ονομασίες, ως ναός της Αναλήψεως και ως Παναγία η Αρβανίτισσα. Περισσότερο όμως είναι γνωστή με τη δεύτερη γλυκιά ονομασία της.

Ένα από τα μεγαλύτερα θαύματα της Παναγίας έγινε στα τέλη της δεκαετίας του χίλια εννιακόσια σαράντα. Στο νησί τότε είχε ξεσπάσει σε μορφή επιδημίας μια βαριά αρρώστια του δέρματος, η ψώρα. Πολλοί άνθρωποι υπέφεραν πολύ από τη μεταδοτική αυτή ασθένεια και αναζητούσαν θεραπεία οπουδήποτε.

Οι άρρωστοι ανέβηκαν στο εκκλησάκι της Παναγίας της Αρβανίτισσας για να προσκυνήσουν την αγία εικόνα της. Εκεί ήπιαν από ένα κύπελλο γάλα που πρόσφεραν οι ποιμένες στη χάρη της. Με τρόπο ανεξήγητο η αρρώστια έφυγε εντελώς και όλοι αυτοί οι άνθρωποι έγιναν τελείως καλά.

Από τότε διατηρείται μια συγκινητική παράδοση στα χωριά της Χίου. Όσοι δεν μπορούν να ανέβουν στο προσκύνημα λένε μεταξύ τους πως πρέπει να πιουν γάλα την ημέρα της Αρβανίτισσας. Πιστεύουν ακράδαντα ότι έτσι δεν θα τους πιάσει η ψώρα.

Οι παλαιοί εκείνοι βοσκοί δεν είχαν τίποτε άλλο για να κεράσουν τους προσκυνητές που ανέβαιναν στο όρος. Άρμεγαν τα κοπάδια τους και πρόσφεραν αυτό το ταπεινό γάλα με αγάπη. Η Μεγαλόχαρη χαιρόταν για τη φιλόξενη και απλή αυτή προσφορά.

Έτσι ευλόγησε το γάλα και θεράπευσε με αυτό όσους υπέφεραν από τη βασανιστική νόσο. Η Δέσποινα Καράπουρνου Τσαμπαρλή, κόρη βοσκού από πολύτεκνη οικογένεια με είκοσι παιδιά, διηγείται πολλά θαυμαστά γεγονότα της οικογένειάς της. Ο μεγαλύτερος αδελφός της κάποτε έτρεξε πίσω από ένα πρόβατο που είχε ξεφύγει από το κοπάδι.

Στο πλάι του είδε ξαφνικά μια γυναίκα να στέκεται και να τον κοιτάζει. Γύρισε να τη δει καλύτερα και σκόνταψε σε μια πέτρα που μετακινήθηκε από τον τόπο της. Ακούστηκε αμέσως ο χαρακτηριστικός ήχος από νομίσματα που κατρακυλούσαν ανάμεσα στις πέτρες.

Έσκυψε και βρήκε πολλά χρυσά φλουριά μαζί με τον μικρότερο αδελφό του. Η Παναγία τους έδειχνε συχνά μέσα από όνειρα τα σημεία όπου ήταν κρυμμένοι θησαυροί. Έτσι βοηθούσε τη φτωχή και πολύτεκνη οικογένεια του Ιωάννου Καράπουρνου να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες της.

Μια άλλη φορά, ο μικρότερος αδελφός βρέθηκε μόνος του στα βουνά με το κοπάδι. Είδε μια γυναίκα να περπατά στην ερημιά και να πλησιάζει προς αυτόν. Εκείνη πήρε μπροστά το κοπάδι και το οδήγησε σε μια χαλασμένη τρύπα του φράχτη του κτήματος.

Του έδειξε έτσι πως πράγματι το δικό του τραγί έμπαινε και κατέστρεφε τα αμπέλια του ναού της. Το παιδί κατάλαβε αμέσως πως ήταν η ίδια η Αρβανίτισσα. Συγκλονιστικές είναι και άλλες μαρτυρίες πιστών που συνάντησαν την Παναγία της Αρβανίτισσας.

Ο Δημήτριος Μαλαχίας αναφέρει πως όταν συμμετείχε σε εθελοντική εργασία για την επισκευή του ναού, η Παναγία εμφανίστηκε μπροστά του. Γύρισε το πρόσωπό της προς το μέρος του, τον κοίταξε και του χαμογέλασε χωρίς να πει λέξη. Η Ελένη Κοψιδά αντιμετώπισε σοβαρό πρόβλημα υγείας με αιμάτωμα στο κεφάλι της.

Πριν πάει στην Αθήνα για μαγνητική εξέταση, είδε στον ύπνο της μια πανέμορφη γυναίκα, ψηλή και λυγερόκορμη, με λευκή αρβανίτικη στολή. Ξύπνησε τα μεσάνυχτα και αναφώνησε αυθόρμητα το όνομα της Παναγίας της Αρβανίτισσας. Σε λίγες ημέρες έκανε τη μαγνητική εξέταση και τα αποτελέσματα ήταν εντελώς καθαρά.

Η Μαρία Κικιλή διηγείται πως ο σύζυγός της είδε κάποτε μεσημέρι μια ψηλή γυναίκα ντυμένη στα μαύρα κοντά στη στάνη τους. Την ακολούθησε από απόσταση και την είδε να χάνεται πάνω από το αγίασμα, σαν να χώνευε μέσα στο αγιόκλημα του ναού. Κατάλαβε αμέσως πως ήταν η Παναγία, κατέβηκε τρομαγμένος, προσκύνησε και άναψε ευλαβικά το καντήλι της.

Ο Γέροντας Νεκτάριος, αγιορείτης μοναχός της Ιεράς Καλύβης Αγίας Τριάδος στις Καρυές του Αγίου Όρους, ανέλαβε την πνευματική ανάδειξη της Παναγίας της Αρβανίτισσας. Συγκέντρωσε δεκάδες χειρόγραφες επιστολές πιστών με μαρτυρίες θαυμαστών εμπειριών τους. Όπως ο ίδιος ομολογεί, δεν έχει συναντήσει σε άλλα συναξάρια τόσο πυκνή και συνεχή παρουσία της Θεοτόκου ανάμεσα σε ταπεινούς ανθρώπους.

Οι ποιμένες, λέει ο Γέροντας, αποτελούν χριστεπώνυμο πλήρωμα με υψηλά πνευματικά χαρίσματα. Η απομάκρυνσή τους από τις πολυπληθείς πόλεις, η περισυλλογή και η συμφιλίωσή τους με τα πλάσματα του Θεού, καλλιεργούν ταπεινό φρόνημα και καθαρό νου. Για αυτόν τον λόγο ποιμένες ήταν εκείνοι που πρώτοι έλαβαν από τους Αγγέλους το χαρμόσυνο μήνυμα της γεννήσεως του Σωτήρος Χριστού.

Η Παναγία η Αρβανίτισσα διδάσκει τους εκλεκτούς κατοίκους των ορεινών της Χίου την απόκτηση της πνευματικής εγρηγόρσεως. Είναι μια από τις βασικές αρετές που μας βοηθούν στη σωτηρία των ψυχών μας. Οι πιστοί την έβλεπαν αισθητώς με την ενδυμασία της αρβανίτισσας μητέρας, με διάφορες εκφράσεις στο πανέμορφο πρόσωπό της.