Η Παναγία η Κασσωπίτρα της Άρτας

Η παράδοση λέει πως η εικόνα της Κασσωπίτρας χάρισε ξανά το φως σε έναν άνθρωπο που είχαν τυφλώσει τα χέρια των Τούρκων κατακτητών. Στα πόδια της έτρεξαν αργότερα και χιλιάδες πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, ζητώντας από την Παναγία να τους φανερώσει τα χαμένα τους αδέλφια. Η ονομασία της εικόνας ταξίδεψε από την Κέρκυρα στην ηπειρωτική γη, καθώς οι Κερκυραίοι τιμούσαν την Παναγία την Κασσιώπη ως θαυματουργό προστάτιδα του νησιού τους.

Ο λόγιος Σεραφείμ Ξενόπουλος συνδέει το όνομα με τον λιμένα της Κασσιώπης, όπου ορθωνόταν παλιά ο ξακουστός ναός του Κασσίου Διός. Πάνω στα ερείπια εκείνου του αρχαίου ιερού οικοδομήθηκε αργότερα ο χριστιανικός ναός της Παναγίας. Η προσκύνηση πέρασε σιγά σιγά στην Ήπειρο και άπλωσε ρίζες βαθιές στην πόλη της Άρτας.

Έφτασε επίσης σε αρκετά νησιά του Ιονίου, όπου οι πιστοί την δέχτηκαν με ιδιαίτερη ευλάβεια και αγάπη. Έτσι η Κασσωπίτρα έγινε κοινός θησαυρός Κερκυραίων και Αρτινών, σύμβολο πίστης και ελπίδας μέσα στους δύσκολους καιρούς. Οι ιστορικοί Ανδρέας Μουστοξύδης και Σπυρίδων Λάμπρος καταγράφουν με σαφήνεια αυτήν τη μετάβαση της προσκύνησης από το νησί στην ηπειρωτική γη.

Η ιερή εικόνα της Κασσωπίτρας ανήκει στην κρυπτοεπτανησιακή τεχνοτροπία και παριστάνει την Παναγία ένθρονη στον τύπο της Δεξιοκρατούσας. Η Θεοτόκος κρατά το βρέφος Χριστό επάνω σε ένα απαλό μαξιλάρι, με στάση γεμάτη τρυφερότητα και μητρική στοργή. Ο μικρός Χριστός ευλογεί με το δεξί του χέρι, ενώ με το αριστερό κρατά τη σφαίρα, σύμβολο της γης και της παντοκρατορίας του.

Δύο άγγελοι κάθονται σε σύννεφα και κρατούν μια ταινία πάνω από το κεφάλι της Παναγίας, με επιγραφή που σήμερα μόλις διακρίνεται. Η όλη σύνθεση θυμίζει έντονα τις περίφημες εικόνες της Κέρκυρας και της Κεφαλονιάς, γνωστές ως ο Γλυκασμός των Αγγέλων. Οι Αρτινοί τιμούν την εικόνα ως θαυματουργή και της χρωστούν αμέτρητες ευεργεσίες μέσα στα χρόνια.

Στα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς και της προσφυγιάς, η Παναγία η Κασσωπίτρα στάθηκε καταφύγιο για κάθε πονεμένη ψυχή. Μάνες έψαχναν παιδιά, αδέλφια αναζητούσαν αδέλφια, και όλοι γονάτιζαν μπροστά της με δάκρυα ελπίδας. Η παρουσία της στην Άρτα συνδέθηκε με την ίδια την ιστορία της πόλης, με τους αγώνες και τα πάθη του λαού της.

Έτσι η εικόνα έγινε ζωντανό σημάδι της πίστης και της παρηγοριάς για τους κατοίκους ολόκληρης της περιοχής. Ο μικρός ναός της Κασσωπίτρας υψώνεται σήμερα στην πλατεία Μονοπωλείου της Άρτας, ξυλόστεγος και μονόκλιτος, σαν ταπεινή βασιλική. Σύμφωνα με τον Σεραφείμ Ξενόπουλο, το πρώτο εκκλησάκι χτίστηκε το χίλια επτακόσια τριάντα δύο μετά Χριστόν, σε μια εποχή σκληρής τουρκοκρατίας.

Στα χίλια οκτακόσια δεκαοκτώ μετά Χριστόν, ένα μεγάλο κυπαρίσσι του περιβόλου έπεσε πάνω στον ναό και τον γκρέμισε ολοκληρωτικά. Οι πιστοί μετέφεραν τότε την ιερή εικόνα στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, για να την προστατεύσουν από κάθε κίνδυνο. Εκεί έμεινε φυλαγμένη και προσκυνούμενη μέχρι το χίλια εννιακόσια είκοσι μετά Χριστόν, σαν πολύτιμος θησαυρός της Άρτας.

Εκείνη τη χρονιά, ευσεβείς χριστιανοί αποφάσισαν να ξαναχτίσουν την Κασσωπίτρα στην παλιά της θέση. Με κόπο και αγάπη σήκωσαν ξανά τους τοίχους και μετέφεραν την εικόνα στο καινούργιο εκκλησάκι. Από τότε η Παναγία ξαναβρήκε τον τόπο της και συνέχισε να δέχεται τους πιστούς της πόλης.

Δεξιά της εισόδου του σημερινού ναού υπάρχει εντοιχισμένη μια μαρμάρινη πλάκα με σκαλισμένο μεγάλο σταυρό μέσα σε κύκλο. Στο εξωτερικό φαίνεται και ένα δεύτερο μάρμαρο με στρογγυλή βάση, που στενεύει στη μέση και καταλήγει σε κοίλωμα. Οι ερευνητές διατυπώνουν πολλές εκδοχές για την προέλευση αυτών των αρχαίων μαρμάρων που στολίζουν τον ναό.

Μια άποψη υποστηρίζει πως το μάρμαρο με το κοίλωμα προέρχεται από κάποιο αρχαίο αναβρυτήριο, δηλαδή από ένα παλιό συντριβάνι της περιοχής. Μια άλλη εκδοχή θέλει τα μάρμαρα να προέρχονται από μεγάλη παλαιότερη εκκλησία, που στεκόταν στην ίδια θέση και είχε πλούσιες αγιογραφίες. Οι παλιότεροι Αρτινοί θυμούνται πως οι εργάτες, όταν έσκαβαν για τους σωλήνες της ύδρευσης, έβρισκαν ξύλα και σοβάδες με ζωγραφιές.

Έτσι ίσως τα δύο μάρμαρα να ανήκουν πράγματι σε εκείνον τον παλιό κατεστραμμένο ναό της περιοχής. Μια τρίτη άποψη πιστεύει πως το μάρμαρο με το κοίλωμα προέρχεται από αρχαίο ναό, όπου το χρησιμοποιούσαν για να ανάβουν θυμίαμα στους θεούς. Την υπόθεση αυτή ενισχύουν οι μεγάλες πέτρες που βρίσκονται γύρω από τη σημερινή Κασσωπίτρα, σε αρκετό βάθος μέσα στη γη.

Φαίνεται πως ανήκουν σε θεμέλια μεγάλων αρχαίων κτιρίων, που στέκονταν κάποτε σε αυτόν τον ιερό χώρο. Ο τόπος λοιπόν της Κασσωπίτρας κρατά μέσα του στρώματα ιστορίας, από την αρχαία λατρεία ως τη χριστιανική προσκύνηση. Κάθε πέτρα και κάθε μάρμαρο διηγείται τη δική του σιωπηλή ιστορία στους προσκυνητές που έρχονται σήμερα.

Ο τόπος της Κασσωπίτρας δεν φιλοξένησε μόνο προσευχές, αλλά κράτησε ζωντανή και τη φλόγα της παιδείας στα σκοτεινά χρόνια. Εκεί λειτουργούσε κρυφό σχολείο, όπου ο δάσκαλος Ντούιας δίδαξε τα ελληνικά γράμματα στον μικρό Νικόλαο Σκουφά. Το γεγονός αυτό το καταγράφει με σαφήνεια ο Αναστάσιος Γούδας μέσα στους Παράλληλους Βίους του.

Ο μελλοντικός ιδρυτής της Φιλικής Εταιρείας πήρε λοιπόν τα πρώτα του μαθήματα κάτω από τη σκέπη της Παναγίας. Έτσι ο ναός έγινε λίκνο πίστης και παιδείας, ρίζα από την οποία ξεπήδησαν αγωνιστές της ελευθερίας. Στον περίβολο του ναού θάφτηκαν πολλοί επαναστάτες, κυρίως άντρες από το ηρωικό Πέτα, που έπεσαν στη μάχη της Άρτας.

Όπως γράφει ο Σεραφείμ Ξενόπουλος στο Δοκίμιό του, η μάχη εκείνη έγινε τον Νοέμβριο του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα μετά Χριστόν. Οι ερευνητές βρήκαν στον ίδιο χώρο και ακέφαλους σκελετούς, που γέννησαν θλιβερά ερωτήματα στους μελετητές της τοπικής ιστορίας. Πιθανότατα έθαψαν εκεί όσους αποκεφάλιζαν οι Τούρκοι στην πλατεία του Μονοπλιού, μέσα στη φρίκη της σκλαβιάς.

Έτσι η Κασσωπίτρα της Άρτας έγινε ναός θαυμάτων, σχολείο γραμμάτων και ιερό μνημόσυνο μαρτύρων, ένα ζωντανό σύμβολο της Ορθοδοξίας και του Γένους.