Άγιος Γρηγόριος ο Ε΄, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως

Την ημέρα του Πάσχα του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα, οι Τούρκοι κρέμασαν τον Πατριάρχη Γρηγόριο στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως. Από εκείνη τη φοβερή στιγμή και ως σήμερα η πύλη αυτή παραμένει σφραγισμένη, σιωπηλός μάρτυρας ενός ανείπωτου μαρτυρίου. Ο άγιος Γρηγόριος, κατά κόσμον Γεώργιος Αγγελόπουλος, γεννήθηκε το έτος χίλια επτακόσια σαράντα πέντε στη Δημητσάνα της Πελοποννήσου, μέσα σε μια οικογένεια ευσεβή και φτωχή.

Τα πρώτα γράμματα τα έμαθε κοντά στον θείο του ιερομόναχο και στη συνέχεια κατέβηκε στη Σμύρνη για ανώτερες σπουδές. Έγινε μοναχός στη μονή των Στροφάδων και ολοκλήρωσε τις θεολογικές του σπουδές στην Πάτμο, κοντά σε φωτισμένους δασκάλους της εποχής. Όταν επέστρεψε στη Σμύρνη, ο μητροπολίτης Προκόπιος τον αγάπησε σαν παιδί του και τον έκανε αρχιδιάκονό του.

Λίγο αργότερα τον χειροτόνησε πρεσβύτερο και τον προετοίμασε για ανώτερες διακονίες στην Εκκλησία. Όταν ο Προκόπιος ανέβηκε στον οικουμενικό θρόνο, όρισε τον Γρηγόριο διάδοχό του στη μητρόπολη της Σμύρνης. Έτσι, ο νεαρός κληρικός βρέθηκε ξαφνικά ποιμένας μιας από τις σπουδαιότερες πόλεις της Μικράς Ασίας, με πλούσιο χριστιανικό λαό και μεγάλες πνευματικές ανάγκες.

Η πορεία του προς τη θυσία είχε μόλις αρχίσει. Για δώδεκα ολόκληρα χρόνια ο άγιος ιεράρχης ποίμανε με σύνεση και αποστολικό ζήλο τη μεγάλη και πλούσια πόλη της Σμύρνης. Έχτισε πολλούς ναούς, ίδρυσε σχολεία και οργάνωσε με τάξη το σύστημα φιλανθρωπίας για τους φτωχούς και τους ασθενείς.

Τα κηρύγματά του στερέωσαν το ποίμνιο και έδωσαν νέα πνοή στη χριστιανική ζωή της περιοχής. Το χίλια επτακόσια ενενήντα επτά εκλέχτηκε οικουμενικός πατριάρχης και ανέλαβε αμέσως την ανοικοδόμηση του πατριαρχικού μεγάρου του Φαναρίου. Παράλληλα ίδρυσε τυπογραφείο, στο οποίο τύπωνε βιβλία στη γλώσσα του λαού, ώστε όλοι να μπορούν να τα διαβάζουν.

Τα βιβλία αυτά συνέβαλαν αποφασιστικά στην πνευματική και πολιτιστική αφύπνιση του χριστιανικού λαού της Ανατολής. Ο άγιος ιεράρχης αγρυπνούσε για την ακριβή τήρηση των ιερών κανόνων και για την ηθική σταθερότητα όλων των κληρικών. Σε εκείνους τους ταραγμένους καιρούς, ο χριστιανικός λαός υπέφερε ήδη τέσσερις αιώνες κάτω από τον οθωμανικό ζυγό.

Σιγά σιγά άρχιζε να ζυμώνεται μέσα στις καρδιές μια γενική επανάσταση εναντίον των κατακτητών. Συνειδητός για τις βαριές ευθύνες του ως ποιμένας, ο πατριάρχης προσπαθούσε να συγκρατεί τα ταραγμένα πνεύματα. Παράλληλα, στο κρυφό, ενίσχυε με κάθε τρόπο το απελευθερωτικό αίσθημα μέσα στους πιστούς.

Ύστερα από έναν χρόνο και μισό κάποιοι επίσκοποι τον κατήγγειλαν στον σουλτάνο, επειδή τους είχε ελέγξει για τη συμπεριφορά τους. Τον εξόρισαν πρώτα στη Χαλκηδόνα και έπειτα στη μονή Ιβήρων, μέσα στο Άγιο Όρος. Κατά την αναγκαστική παραμονή του στον Άθω ο άγιος επισκέφθηκε όλες τις μονές, κήρυξε με δύναμη τον λόγο του Θεού.

Έγινε για όλους τους μοναχούς ζωντανό πρότυπο της αληθινής μοναχικής ζωής και της ασκητικής αυταπάρνησης. Έδωσε την ευλογία του στον άγιο Ευθύμιο για να προχωρήσει με θάρρος στο δικό του μαρτύριο. Έδειξε μάλιστα μεγάλη χαρά και αγία υπερηφάνεια όταν έμαθε για το μαρτύριο του αγίου Αγαθαγγέλου, του νέου ομολογητή.

Με όλα αυτά φανέρωσε ότι θεωρούσε τον θάνατο για την αγάπη του Χριστού ως ύψιστο στόχο. Στα χίλια οκτακόσια έξι τον ξανακάλεσαν στο πατριαρχικό αξίωμα και ο λαός τον δέχτηκε με ενθουσιασμό απερίγραπτο. Ξανάρχισε με μεγάλο θάρρος το ποιμαντικό έργο και τη διόρθωση των εκκλησιαστικών ηθών.

Όμως ένα νέο πραξικόπημα στα χίλια οκτακόσια οκτώ τον ανάγκασε να παραιτηθεί. Στάλθηκε πάλι στον Άθωνα, όπου επιδόθηκε ξανά σε πατερικές μελέτες και ασκητικές εργασίες. Στα χίλια οκτακόσια δεκαοκτώ τον προσέγγισαν μέλη της Φιλικής Εταιρείας, που προετοίμαζαν την επανάσταση και αναζητούσαν στηρίγματα.

Ο Γρηγόριος έδειξε από καρδιάς τον ενθουσιασμό του για τον σκοπό της λευτεριάς του γένους. Έκρινε όμως ότι ο καιρός δεν ήταν ακόμη ώριμος και τους συμβούλεψε να δείξουν υπομονή και προσοχή στις κινήσεις τους. Λίγο αργότερα τον κάλεσαν για τρίτη φορά στον οικουμενικό θρόνο, για να ποιμάνει ξανά τον δοκιμαζόμενο λαό του Θεού.

Έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ίδρυση σχολείων, όπου οι νέοι θα έπαιρναν χριστιανική και παραδοσιακή μόρφωση κοντά στις ρίζες τους. Ίδρυσε επίσης ένα κιβώτιο ελέους, όπου οι πλούσιοι Έλληνες προσέφεραν χρήματα για τους χριστιανούς που υπέφεραν. Όταν ξέσπασε η ελληνική επανάσταση στη Μολδαβία, στις αρχές του χίλια οκτακόσια είκοσι ένα, η οργή των Τούρκων ξεχύθηκε στην Κωνσταντινούπολη.

Άρχισαν φοβερές σφαγές και αιματηρά αντίποινα, που γρήγορα απλώθηκαν στα μεγαλύτερα κέντρα της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σφαγιάστηκαν όλοι οι σημαντικοί άνδρες που είχαν σχέση με την κίνηση και συνελήφθησαν τέσσερις επίσκοποι. Για να αποτρέψει νέα σφαγή, ο πατριάρχης βγήκε εγγυητής στην Πύλη για την πίστη των αρχόντων.

Δυσαρεστημένος ο σουλτάνος τον ανάγκασε να υπογράψει αφορισμό κατά του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Όταν στις τριάντα μία Μαρτίου ξέσπασε η γενική επανάσταση στην Πελοπόννησο, οι Τούρκοι εκτέλεσαν τον μεγάλο διερμηνέα και άλλους άρχοντες. Ο άγιος προαισθάνθηκε ότι αυτή θα ήταν και η δική του τύχη και αρνήθηκε όλες τις προτάσεις φυγής που του έγιναν.

Έλεγε με σταθερότητα ότι δεν μπορούσε να εγκαταλείψει το ποίμνιό του στα σπαθιά των γενιτσάρων. Ο θάνατός του, τόνιζε, θα ήταν πολύ πιο ωφέλιμος από τη ζωή του για ολόκληρο το γένος. Δεν ήθελε να γίνει περίγελως του κόσμου, με τον κόσμο να τον δείχνει ως φυγάδα και προδότη πατριάρχη.

Την ημέρα του Πάσχα, στις δέκα Απριλίου, τέλεσε με μεγαλοπρέπεια τη λειτουργία της Αναστάσεως. Λίγες ώρες αργότερα τον ειδοποίησαν για την καθαίρεσή του και οι γενίτσαροι τον φυλάκισαν χωρίς πολλές διατυπώσεις. Τον ανέκριναν και τον βασάνισαν, αλλά εκείνος κράτησε μια μεγαλόπρεπη και βαθιά σιωπή.

Όταν του είπαν ότι θα γλίτωνε αν αρνιόταν τον Χριστό, εκείνος απάντησε ότι ο πατριάρχης πεθαίνει χριστιανός. Τον κρέμασαν στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου, που από τότε παραμένει για πάντα κλειστή. Το τίμιο λείψανό του ταξίδεψε αργότερα στην Οδησσό και στα χίλια οκτακόσια εβδομήντα ένα μεταφέρθηκε στην Αθήνα με τιμές.