Όσιος Νήφων ο Θαυματουργός, Επίσκοπος Νόβγκοροντ

Ένας ταπεινός μοναχός των Σπηλαίων του Κιέβου ορθώθηκε κάποτε μπροστά σε ηγεμόνες και επισκόπους, αρνούμενος να αναγνωρίσει αντικανονικό μητροπολίτη της Ρωσικής Εκκλησίας. Ο ίδιος άνδρας σταμάτησε ολόκληρο στρατό από Κιέβο και Τσέρνιγκοφ, που βάδιζε εναντίον του Νόβγκοροντ για πόλεμο. Ο Όσιος Νήφων ασκήτεψε αρχικά στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, όταν ηγούμενος της μονής ήταν ο Τιμόθεος.

Εκεί καταπολέμησε τα πάθη με νηστεία, αγρυπνία και αδιάλειπτη προσευχή, ποθώντας να μιμηθεί τους μεγάλους αγωνιστές της πίστεως. Η φήμη της θεοφιλούς πολιτείας του γρήγορα ξεπέρασε τα όρια της Λαύρας και έφτασε σε όλες τις ρωσικές χώρες. Όταν ο Άγιος Ιωάννης Νόβγκοροντ άφησε τον επισκοπικό θρόνο για να ησυχάσει σε μοναστήρι, ο κλήρος και ο λαός στράφηκαν προς τον Νήφωνα.

Έτσι εκείνος εξελέγη διάδοχός του και χειροτονήθηκε επίσκοπος στο Κίεβο από τον μητροπολίτη Μιχαήλ. Ο νέος ιεράρχης ανέλαβε τα ποιμαντικά καθήκοντα με φλογερή αγάπη για το ποίμνιο και ζήλο για την Ορθόδοξη πίστη. Ως καλός οικονόμος του οίκου του Θεού, ο Νήφων αφιερώθηκε στη φροντίδα των ιερών ναών της επαρχίας του με αξιοθαύμαστη επιμέλεια.

Έκτισε στο κέντρο του Νόβγκοροντ έναν νέο λίθινο ναό αφιερωμένο στην Υπεραγία Θεοτόκο, τον οποίο ολοκλήρωσε γρήγορα με τη χάρη του Θεού. Στόλισε επίσης τον περίφημο ναό της Αγίας Σοφίας με ιερές εικόνες και επισκεύασε τη στέγη του, καλύπτοντάς την με κασσίτερο. Δίδασκε τον λαό με υπομονή και υγιή διδασκαλία, νουθετώντας, ελέγχοντας και παρακαλώντας τους πιστούς σύμφωνα με την προτροπή του Αποστόλου Παύλου.

Όσοι απομακρύνονταν από τον νόμο του Θεού δέχονταν τους ελέγχους του χωρίς φόβο ή κολακεία. Σε όλα τα πράγματα φανέρωνε την έγνοια του τόσο για την πρόσκαιρη ευημερία όσο και για την αιώνια σωτηρία των λογικών του προβάτων. Όταν Κιεβινοί και κάτοικοι του Τσέρνιγκοφ συγκέντρωσαν πολλούς στρατιώτες και βάδισαν εναντίον του Νόβγκοροντ, ο άγιος δεν δίστασε να αναλάβει πρωτοβουλία.

Πήρε μαζί του τους άρχοντες της πόλης και βγήκε προσωπικά να συναντήσει τους εχθρούς. Με τη βοήθεια του Θεού τους έπεισε να καταθέσουν τα όπλα και να αποφύγουν την αιματοχυσία. Η ποιμαντική του τόλμη φάνηκε ξεκάθαρα όταν οι κάτοικοι του Νόβγκοροντ έδιωξαν τον ηγεμόνα Βσέβολοντ Μστισλάβιτς και κάλεσαν στη θέση του τον Σβιατοσλάβο Ολέγκοβιτς.

Ο νέος ηγεμόνας θέλησε να συνάψει γάμο που αντέβαινε στους ιερούς κανόνες της Εκκλησίας, παρά τις σαφείς προειδοποιήσεις. Ο Νήφων όχι μόνο αρνήθηκε ο ίδιος να τελέσει το μυστήριο, αλλά απαγόρευσε σε ολόκληρο τον κλήρο του να παρευρεθεί στην παράνομη ένωση. Ο Σβιατοσλάβος δεν άλλαξε φρόνημα, αλλά έφερε ιερείς από άλλη περιοχή για να τελέσουν τον γάμο που επιθυμούσε.

Ακόμη και τότε ο ιεράρχης δεν σιώπησε, αλλά έλεγχε δημοσίως τον ηγεμόνα με παρρησία, χωρίς να φοβάται την οργή του. Έβλεπε στον εαυτό του τον ψαλμωδό που μιλούσε για τις εντολές του Κυρίου ενώπιον βασιλέων χωρίς να ντρέπεται. Ο φόβος του Θεού νικούσε μέσα του κάθε ανθρώπινο υπολογισμό και κάθε πειρασμό προς συμβιβασμό.

Η ψυχή του φλεγόταν από ζήλο για την καθαρότητα της Εκκλησίας και τη σωτηρία των ψυχών. Έτσι έγινε πρότυπο αρχιερέως που τιμά τους κανόνες πάνω από κάθε κοσμική σκοπιμότητα και ανθρώπινη φιλία. Η μεγαλύτερη όμως δοκιμασία ήρθε όταν εκοιμήθη ο μητροπολίτης Κιέβου Μιχαήλ, εκείνος που είχε χειροτονήσει τον ίδιο τον Νήφωνα.

Ο μέγας ηγεμόνας του Κιέβου Ιζιάσλαβος Μστισλάβιτς θέλησε να εγκαταστήσει στον μητροπολιτικό θρόνο τον λόγιο μοναχό Κλήμεντα Σμολιάτιτς. Επιθυμούσε όμως να γίνει αυτό χωρίς την ευλογία του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, πράγμα αντίθετο στην παράδοση. Συγκάλεσε λοιπόν σύνοδο των Ρώσων επισκόπων με αυτόν τον σκοπό, στην οποία παρευρέθηκαν εννέα ιεράρχες από διάφορες επαρχίες.

Ο Νήφων μίλησε με παρρησία και τόλμη μπροστά σε όλους τους συνέδρους. Υπενθύμισε ότι η Ρωσική Εκκλησία είχε λάβει το φως του αγίου Βαπτίσματος από τον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Έγινε έτσι πνευματική θυγατέρα της Ανατολής και όφειλε να σέβεται την κανονική της εξάρτηση από αυτήν.

Ακόμη και ο πρώτος μητροπολίτης Κιέβου Μιχαήλ είχε σταλεί από την Κωνσταντινούπολη, σύμφωνα με την αρχαία τάξη. Ο ιεράρχης προέτρεψε τους υιούς της Ρωσίας να μην απομακρυνθούν με την αντίδρασή τους από την υιοθεσία της Ανατολής. Με τον Νήφωνα συμφώνησαν άλλοι πέντε επίσκοποι, αλλά ο ηγεμόνας Ιζιάσλαβος από υπερηφάνεια δεν δέχτηκε να αλλάξει την απόφασή του.

Με τη συμβουλή του Ονούφριου Τσέρνιγκοφ, ο Κλήμης χειροτονήθηκε αντικανονικά μητροπολίτης Κιέβου, χωρίς την πατριαρχική ευλογία. Αντί για ευλογία από την Κωνσταντινούπολη χρησιμοποίησαν την τίμια κάρα του αγίου Κλήμεντος, πάπα Ρώμης, που είχε φέρει από τη Χερσώνα ο άγιος Βλαδίμηρος. Ο νέος μητροπολίτης απαίτησε από τον Νήφωνα να συλλειτουργήσει μαζί του, αλλά εκείνος αρνήθηκε σταθερά.

Δήλωσε ότι, εφόσον δεν είχε λάβει την ευλογία του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, δεν αναγνώριζε τη χειροτονία του. Τον αποκάλεσε λύκο και όχι ποιμένα, διότι κατέλαβε άδικα θρόνο που δεν του ανήκε. Ο Κλήμης εξοργίστηκε και έπεισε τον ηγεμόνα Ιζιάσλαβο να μην επιτρέψει στον δίκαιο επίσκοπο να επιστρέψει στο Νόβγκοροντ.

Έτσι ο Νήφων περιορίστηκε στη Λαύρα των Σπηλαίων, σαν να βρισκόταν σε εξορία και φυλακή. Ο ίδιος όμως χαιρόταν, ευχαριστώντας τον Θεό που τον αξίωσε να επιστρέψει στην αγαπημένη του ησυχία. Όταν ο φιλόχριστος ηγεμόνας Γεώργιος ο Μονομάχος νίκησε τον Ιζιάσλαβο και κατέλαβε το Κίεβο, αποκατέστησε με τιμές τον Νήφωνα στον θρόνο του.

Οι κάτοικοι του Νόβγκοροντ, που έμοιαζαν με πρόβατα χωρίς ποιμένα, τον υποδέχτηκαν με ανέκφραστη χαρά και αγαλλίαση. Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, μαθαίνοντας για τη γενναιότητα του ιεράρχη υπέρ των πατρικών παραδόσεων, του απέστειλε εγκωμιαστική επιστολή. Σε αυτήν τον παρομοίαζε με τους αρχαίους αγίους Πατέρες που στάθηκαν ακλόνητοι υπέρ της Ορθοδοξίας.

Ο Νήφων, διαβάζοντας τα λόγια του πατριάρχη, φλογίστηκε με ακόμη μεγαλύτερο ζήλο για την αλήθεια. Όταν πληροφορήθηκε ότι ερχόταν από την Κωνσταντινούπολη ο νέος μητροπολίτης Κωνσταντίνος για να καθαιρέσει τον Κλήμεντα, αναχώρησε για το Κίεβο. Εκεί κατέλυσε ξανά στη Λαύρα των Σπηλαίων, όπου αρρώστησε βαριά λίγο πριν την κοίμησή του.

Τρεις ημέρες πριν αρρωστήσει, είδε σε όραμα τον όσιο Θεοδόσιο των Σπηλαίων να τον υποδέχεται και να τον ευλογεί. Δεκατρείς ημέρες μετά, το Σάββατο της Διακαινησίμου του χιλιοστού εκατοστού πεντηκοστού έκτου έτους μετά Χριστόν, παρέδωσε ειρηνικά την ψυχή του και ενταφιάστηκε στις σπηλιές δίπλα στους οσίους Πατέρες.