Η Ιερά Εικόνα της Παναγίας του Θεοδώρου της Κοστρόμα

Λένε πως η αγία αυτή εικόνα φιλοτεχνήθηκε από τον ίδιο τον Ευαγγελιστή Λουκά και μοιάζει εκπληκτικά με την περίφημη εικόνα της Παναγίας του Βλαντίμιρ. Όταν οι Τάταροι πλησίασαν την Κοστρόμα, ένας άγνωστος καβαλάρης με κατακόκκινο μανδύα και ολόχρυση ασπίδα τους έτρεψε σε άτακτη φυγή. Οι Ρώσοι αναγνώρισαν στο πρόσωπό του τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Θεόδωρο τον Στρατηλάτη, προστάτη της πόλεως και της θαυματουργής εικόνας.

Η ιερή αυτή εικόνα πήρε το όνομά της από τον Μέγα Πρίγκιπα Γιάροσλαβ Βσέβολοντοβιτς, πατέρα του Αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι. Ο πρίγκιπας αυτός είχε λάβει στο άγιο βάπτισμα το όνομα Θεόδωρος, προς τιμήν του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτου, που ήταν ο ουράνιος προστάτης του. Σύμφωνα με την παράδοση, την εικόνα είχε ανακαλύψει ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Άγιος Γεώργιος, μέσα σε ένα παλιό ξύλινο παρεκκλήσι κοντά στην πόλη Γκοροντέτς.

Αργότερα, στον ίδιο εκείνο τόπο της θαυμαστής ευρέσεως, χτίστηκε η περίφημη Μονή του Αγίου Θεοδώρου της Κοστρόμα. Ο πρίγκιπας Γιάροσλαβ έγινε Μέγας Πρίγκιπας του Βλαντίμιρ, όταν ο αδελφός του Άγιος Γεώργιος έπεσε ηρωικά πολεμώντας τους Μογγόλους. Με μεγάλη ευλάβεια μετέφερε τα ιερά λείψανα του αδελφού του από το Ροστόβ στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Βλαντίμιρ.

Την ιερή εικόνα, που είχε κληρονομήσει από τον αδελφό του, την παρέδωσε στον υιό του, τον Άγιο Αλέξανδρο Νέφσκι, ως πολύτιμη ευλογία γάμου. Ο πρίγκιπας Γιάροσλαβ-Θεόδωρος υπήρξε από τις πλέον φωτεινές μορφές της ρωσικής ιστορίας του δέκατου τρίτου αιώνα. Συνέχισε με πιστότητα τις λαμπρές παραδόσεις του θείου του, Αγίου Ανδρέα του Μπογκολιούμπσκι, και του πατέρα του, Βσέβολοντ του Τρίτου.

Όταν η γη της Ρωσίας ερημώθηκε από τις μογγολικές επιδρομές, εκείνος ανέλαβε με σθένος την ανοικοδόμηση πόλεων, μοναστηριών και εκκλησιών. Αναστήλωσε τις πόλεις Κάσιν, Ούγκλιτς, Γιαροσλάβλ, Κοστρόμα και Γκοροντέτς κατά μήκος του ποταμού Βόλγα. Προς τιμήν του προστάτη αγίου του, ίδρυσε τον ναό του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτου στην Κοστρόμα.

Επίσης οικοδόμησε τη Μονή του Αγίου Θεοδώρου κοντά στην πόλη Γκοροντέτς, ως ευχαριστήριο αφιέρωμα. Για οκτώ ολόκληρα χρόνια κυβέρνησε ως Μέγας Πρίγκιπας σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, ισορροπώντας στρατιωτικά και πολιτικά με την Χρυσή Ορδή. Πιστός σύντροφος και συνεργάτης του στους αγώνες αυτούς υπήρξε ο υιός του, ο Άγιος Αλέξανδρος Νέφσκι, που συνέχισε αργότερα την ίδια πολιτική.

Στην Κοστρόμα χτίστηκε ο μεγαλοπρεπής καθεδρικός ναός της Κοιμήσεως, αφιερωμένος ειδικά στη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας του Θεοδώρου. Στον ίδιο ναό προστέθηκε και μικρότερο παρεκκλήσι προς τιμήν του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτου, του ουρανίου προστάτη. Μια φορά, όταν οι Τάταροι πλησίασαν απειλητικά την Κοστρόμα, η ρωσική λαϊκή πολιτοφυλακή βγήκε να τους αντιμετωπίσει.

Οι υπερασπιστές της πόλεως κρατούσαν στα χέρια τους την αγία εικόνα της Παναγίας ως ασπίδα ακαταμάχητη. Όταν οι δύο στρατοί στάθηκαν αντιμέτωποι, ξαφνικά εμφανίστηκε ανάμεσά τους ένας άγνωστος έφιππος πολεμιστής. Ο κατακόκκινος μανδύας του ανέμιζε στον αέρα και η χρυσή ασπίδα του έλαμπε εκτυφλωτικά σαν ήλιος.

Οι Ρώσοι αναγνώρισαν με δέος τον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Θεόδωρο τον Στρατηλάτη, ενώ οι Τάταροι κυριεύτηκαν από τρόμο. Έτσι λοιπόν η Κοστρόμα γλίτωσε θαυματουργικά, χάρη στη μεσιτεία της Παναγίας και του Αγίου Θεοδώρου. Μια άλλη παράδοση συνδέει την εικόνα με τον χάνο Μπατύ της Χρυσής Ορδής.

Όταν εκείνος πλησίασε στην πόλη Γκοροντέτς, οι κάτοικοι δεν πρόλαβαν να πάρουν μαζί τους την πολύτιμη εικόνα της Θεοτόκου. Το έτος χίλια διακόσια τριάντα εννέα οι κάτοικοι της Κοστρόμα είδαν να μεταφέρεται η εικόνα μέσα από την πόλη. Την κρατούσε ένας φωτεινός πολεμιστής, που τον αναγνώρισαν αμέσως ως τον Άγιο Θεόδωρο τον Στρατηλάτη.

Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας του Θεοδώρου συνόδευε πάντοτε τον Άγιο Αλέξανδρο Νέφσκι, που προσευχόταν μπροστά της με βαθιά συντριβή. Όταν ο Άγιος Αλέξανδρος εκοιμήθη στις δεκατέσσερις Νοεμβρίου του έτους χίλια διακόσια εξήντα τρία, η εικόνα πέρασε στα χέρια του μικρότερου αδελφού του, Βασιλείου. Ο πρίγκιπας Βασίλειος την κράτησε ως πολύτιμο ενθύμημα και ως ισχυρή πνευματική παρακαταθήκη της οικογένειάς του.

Ο Βασίλειος ήταν ο όγδοος και νεότερος υιός του Γιάροσλαβ Βσέβολοντοβιτς, που είχε δηλητηριαστεί στο Καρακορούμ. Σε ηλικία μόλις πέντε ετών έγινε πρίγκιπας της μικρής περιοχής της Κοστρόμα, του πιο ασήμαντου τμήματος των κτήσεων του πατέρα του. Το έτος χίλια διακόσια εβδομήντα δύο ανέβηκε στον μεγαλοπρεπή θρόνο του Μεγάλου Πριγκίπατου του Βλαντίμιρ, σε εξαιρετικά ταραγμένα χρόνια.

Τα τέσσερα χρόνια της ηγεμονίας του γέμισαν από συνεχείς αδελφοκτόνες διαμάχες και πικρές εμφύλιες συγκρούσεις. Επί χρόνια ο Βασίλειος βρισκόταν σε πόλεμο με το Νόβγκοροντ, εξαιτίας του ανυπότακτου ανεψιού του Δημητρίου. Παρόλο που έγινε Μέγας Πρίγκιπας, ο Βασίλειος δεν εγκαταστάθηκε ποτέ στο Βλαντίμιρ, αλλά παρέμεινε στην προστατευμένη Κοστρόμα.

Θεωρούσε τον τόπο εκείνον ασφαλέστερο, κάτω από τη σκέπη της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας του Θεοδώρου. Χρειάστηκε όμως να υπερασπιστεί τη ρωσική γη και απέναντι σε εξωτερικούς εχθρούς, με αξιοθαύμαστη γενναιότητα. Το έτος χίλια διακόσια εβδομήντα δύο, σε νέα επιδρομή των Τατάρων, ο ρωσικός στρατός ξεκίνησε από την Κοστρόμα.

Ακολουθώντας το παράδειγμα του παππού του, Αγίου Ανδρέα του Μπογκολιούμπσκι, ο Βασίλειος πήρε μαζί του την ιερή εικόνα στη μάχη. Από την αγία εικόνα ξεπήδησαν φωτεινές ακτίνες, που έκαψαν τους εχθρούς και σκόρπισαν πανικό στις τάξεις τους. Οι Τάταροι ηττήθηκαν και εκδιώχθηκαν από τη γη της Ρωσίας με αυτή τη θαυμαστή μεσιτεία.

Τα χρονικά μαρτυρούν πως ο Μέγας Πρίγκιπας Βασίλειος είχε ιδιαίτερη αγάπη για την Εκκλησία και τους ιερωμένους. Με τη δική του συμβολή συγκλήθηκε στο Βλαντίμιρ μεγάλη Σύνοδος, το έτος χίλια διακόσια εβδομήντα τέσσερα. Κύριος σκοπός εκείνης της Συνόδου ήταν η χειροτονία του Αγίου Σεραπίωνος ως νέου επισκόπου του Βλαντίμιρ, που είχε εκλεγεί από τους ηγουμένους της Λαύρας των Σπηλαίων.

Της Συνόδου προήδρευσε ο Μητροπολίτης Κύριλλος ο Τρίτος, και υπήρξε η πρώτη μετά τη μογγολική εισβολή στη Ρωσική Εκκλησία. Πολλά ζητήματα και προβλήματα είχαν συσσωρευθεί στη ζωή της Εκκλησίας, η οποία μόλις τότε άρχιζε να ανακάμπτει. Ένα από τα σπουδαιότερα έργα της ήταν η ανασύσταση της ρωσικής εκκλησιαστικής γραμματείας και η αναζωπύρωση των αρχαίων παραδόσεων.

Χωρίς τα ιερά βιβλία, το σωτηριώδες έργο της Εκκλησίας θα ήταν σχεδόν αδύνατο να συνεχιστεί ομαλά. Τα βιβλία χρειάζονταν για τη Θεία Λειτουργία, για το κήρυγμα, για τον μοναχικό κανόνα και για την κατ' οίκον μελέτη των πιστών. Με τις προσπάθειες του Μητροπολίτη Κυρίλλου και των μοναχών αντιγραφέων, το τεράστιο αυτό έργο φέρει καρπούς.

Η Σύνοδος ενέκρινε επίσης μια νέα έκδοση του Πηδαλίου, που έγινε η κανονική βάση της ορθόδοξης εκκλησιαστικής ζωής. Το έτος χίλια διακόσια εβδομήντα έξι ο πρίγκιπας Βασίλειος ολοκλήρωσε τον επίγειο βίο του ειρηνικά. Πέθανε στην αγαπημένη του Κοστρόμα, όπου βρήκε και τον τελικό τόπο αναπαύσεώς του.

Από τότε η αγία εικόνα φυλάσσεται στον καθεδρικό ναό του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτου. Το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τη θαυματουργή εικόνα συνδέεται με τα γεγονότα στις αρχές του δέκατου εβδόμου αιώνα. Τότε έληγε η ταραγμένη περίοδος των Δεινών, και η Ρωσία αναζητούσε νέο τσάρο για να ηγηθεί της χώρας.

Το έτος χίλια εξακόσια δεκατρία η ιερή εικόνα μετέφερε την ευλογία της στην εκλογή του Μιχαήλ Ρομανώφ. Όταν η πανρωσική Σύνοδος συνήλθε στη Μονή Ιπάτιεφ κοντά στην Κοστρόμα, ο νεαρός Μιχαήλ είχε καταφύγει εκεί με τη μητέρα του. Στάλθηκε επίσημη πρεσβεία, που τον παρακαλούσε με δάκρυα να αποδεχθεί τον βαρύτατο τσαρικό θρόνο.

Οι απεσταλμένοι έφεραν μαζί τους την εικόνα της Παναγίας του Βλαντίμιρ από τη Μόσχα και την εικόνα της Παναγίας του Θεοδώρου από την Κοστρόμα. Πήγαν να συναντήσουν τη μητέρα του νεαρού Μιχαήλ, τη μοναχή Μάρθα, και της ζήτησαν να πείσει τον υιό της. Στην αρχή η μητέρα αρνήθηκε, λέγοντας πως ο Μιχαήλ ήταν ακόμη πολύ νέος για τις τόσες ευθύνες.

Τότε ο Αρχιεπίσκοπος του Ριαζάν πήρε στα χέρια του την ιερή εικόνα της Παναγίας του Θεοδώρου. Με συγκλονιστικά λόγια τους κάλεσε να μην οργίσουν τον Κύριο, αλλά να υποκλιθούν με ευλάβεια στο έλεος της Θεοτόκου. Η γερόντισσα Μάρθα δεν μπόρεσε να αντισταθεί στα λόγια εκείνα του Αρχιεπισκόπου.

Έπεσε στα γόνατά της μπροστά στην ιερή εικόνα, παραδίδοντας τον υιό της στα χέρια της Παναγίας. Παρακάλεσε την Κυρία Θεοτόκο να καθοδηγήσει τα βήματά του στον αληθινό δρόμο, για το καλό της πατρίδος. Έτσι η εικόνα της Παναγίας του Θεοδώρου διάλεξε τον πρώτο τσάρο της δυναστείας των Ρομανώφ.

Σε ανάμνηση του ιστορικού αυτού γεγονότος ορίστηκε ως ετήσια εορτή της εικόνος η δεκάτη τετάρτη Μαρτίου. Έγιναν πολυάριθμα αντίγραφα της θαυματουργής εικόνας, και ένα από τα πρώτα παραγγέλθηκε από τη μοναχή Μάρθα. Από το δεύτερο μισό του δέκατου εβδόμου αιώνα, τα αντίγραφα της εικόνος εμπλουτίστηκαν με σκηνές γύρω από τα άκρα.

Οι σκηνές αυτές απεικόνιζαν γεγονότα από την μακρόχρονη και θαυμαστή ιστορία της θαυματουργής εικόνος. Το έτος χίλια εξακόσια εβδομήντα ο ιεροδιάκονος Λογγίνος της Μονής Ιπάτιεφ συνέγραψε σχετική διήγηση. Η εικόνα είναι αμφιπρόσωπη, καθώς στην πίσω όψη απεικονίζεται η Αγία Μεγαλομάρτυς Παρασκευή με βασιλικά ενδύματα.

Πιστεύεται πως η μορφή της Αγίας Παρασκευής συνδέεται με τη σύζυγο του Αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι. Η αυθεντική αγία εικόνα φυλάσσεται σήμερα στη Μονή της Θεοφανείας και Αγίας Αναστασίας στην Κοστρόμα, ως ανεκτίμητος θησαυρός της Ορθοδοξίας.