Οι Ομολογητές της Έδεσσας ενάντια στους Αρειανούς

Μια γυναίκα έτρεχε ξυπόλυτη προς τον τόπο της σφαγής, κρατώντας στην αγκαλιά της το μικρό παιδί της, για να μη χάσει εκείνο το στεφάνι του μάρτυρα. Ογδόντα κληρικοί της Έδεσσας οδηγήθηκαν αλυσοδεμένοι στην εξορία, επειδή αρνήθηκαν να κοινωνήσουν με τον αρειανό ψευδεπίσκοπο Λούπο. Όλα αυτά συνέβησαν στο δεύτερο μισό του τέταρτου αιώνα, όταν ο αυτοκράτορας Ουάλης κυβέρνησε την ανατολική επικράτεια.

Η Εκκλησία είχε μόλις βρει την ελευθερία της μετά τους διωγμούς των ειδωλολατρών, όμως ένας νέος πόλεμος ξέσπασε από μέσα. Η αίρεση του Αρείου μεγάλωσε στις ημέρες του Κωνσταντίου και κυριάρχησε με βία στα χρόνια του Ουάλη. Ορθόδοξοι αρχιερείς διώχνονταν βίαια από τους θρόνους τους, ενώ στις θέσεις τους ανέβαιναν αιρετικοί με τη στήριξη της αυτοκρατορικής εξουσίας.

Η πίστη της Νίκαιας δοκιμαζόταν σκληρά μέσα στις ίδιες τις πόλεις της Ανατολής. Στην Έδεσσα, την αρχαία αυτή πόλη της Συρίας, λάμπρυνε τον θρόνο ο επίσκοπος Βάρσης, ένας άνδρας ευλαβής και θαυματουργός. Είχε λάβει από τον Θεό το χάρισμα να θεραπεύει κάθε αρρώστια και υπερασπιζόταν με σθένος την ορθόδοξη ομολογία.

Η παρουσία του στάθηκε αγκάθι για τους αρειανούς της αυλής. Ο Ουάλης δεν άντεξε τη μαρτυρία του αγίου επισκόπου και τον εκδίωξε από τον θρόνο της Έδεσσας. Πρώτος τόπος εξορίας ορίστηκε το νησί Αράδ, όπου ο πιστός λαός υποδέχτηκε τον άγιο με τιμές και άκουγε με δίψα τη διδαχή του.

Όταν έφτασε η είδηση στον αυτοκράτορα, ο Βάρσης μεταφέρθηκε στην αιγυπτιακή πόλη Οξύρρυγχο, αλλά και εκεί ο κόσμος έσπευσε να τον τιμήσει. Νέα διαταγή τον έστειλε στην απομακρυσμένη πόλη Φενών, κοντά στις περιοχές των βαρβάρων, στα έσχατα όρια της αυτοκρατορίας. Εκεί, εξαντλημένος από τις διώξεις και τα ταξίδια, ο άγιος παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο με ειρηνική κοίμηση.

Στο νησί Αράδ έμεινε το κρεβάτι του, και όσοι ασθενείς ξάπλωναν επάνω του θεραπεύονταν από κάθε νόσημα και από τα πονηρά πνεύματα. Στη θέση του ποιμένα, ο Ουάλης ανέβασε στον θρόνο της Έδεσσας τον αρειανό Λούπο, του οποίου το όνομα σημαίνει λύκος. Έτσι μπήκε λύκος αρπακτικός στην ποίμνη του Χριστού, ντυμένος το ένδυμα της αρχιερωσύνης.

Ο πιστός λαός αρνήθηκε κάθε επαφή με τον αιρετικό και άφησε τους ναούς της πόλης στους κατακτητές της πίστεως. Οι ορθόδοξοι κάτοικοι έβγαιναν έξω από τα τείχη και συγκεντρώνονταν σε ανοιχτό χώρο, όπου τελούσαν τη Θεία Λειτουργία σαν να βρίσκονταν σε ναό. Όλες οι εκκλησίες της πόλης είχαν κλείσει γι' αυτούς και είχαν περάσει στα χέρια των αρειανών με αυτοκρατορική εντολή.

Κάποτε ο ίδιος ο Ουάλης έφτασε στην Έδεσσα ερχόμενος από την Αντιόχεια και έμαθε για την επιμονή του λαού. Οργίστηκε σφοδρά εναντίον του επάρχου Μοδέστου και τον χτύπησε στο πρόσωπο, επειδή ανεχόταν τέτοια αντίσταση. Διέταξε να ετοιμαστούν οπλισμένοι στρατιώτες, να βγουν στον τόπο της προσευχής και να κατασφάξουν τους πιστούς.

Ο έπαρχος όμως λυπήθηκε τον αθώο λαό και τους ειδοποίησε κρυφά να μην εξέλθουν την επόμενη ημέρα από την πόλη. Οι ορθόδοξοι, μόλις άκουσαν την προειδοποίηση, αντί να φοβηθούν, γέμισαν με μεγαλύτερο ζήλο για το μαρτύριο. Σηκώθηκαν νωρίς το πρωί και βγήκαν έξω μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά τους, αποφασισμένοι να πεθάνουν για τον Χριστό.

Κατευθύνθηκαν στον συνηθισμένο τόπο της σύναξής τους, σαν να έσπευδαν σε γιορτή. Ο Μόδεστος βγήκε με τους στρατιώτες του προς το μέρος εκείνο σαν να ξεκινούσε για πόλεμο. Φτάνοντας στις πύλες, είδε μια γυναίκα να βγαίνει βιαστικά από το σπίτι της χωρίς να κλείσει την πόρτα, κρατώντας στην αγκαλιά της ένα μικρό παιδί.

Η γυναίκα έκλαιγε και προσπαθούσε να προσπεράσει τους στρατιώτες, σπεύδοντας προς τον τόπο της σύναξης. Ο έπαρχος διέταξε να την οδηγήσουν μπροστά του και τη ρώτησε γιατί έτρεχε τόσο νωρίς και τόσο βιαστικά. Εκείνη απάντησε ότι έσπευδε στο πεδίο όπου συγκεντρώνονταν οι χριστιανοί για τη λειτουργία.

Όταν την προειδοποίησε ότι θα έβρισκε εκεί τον θάνατο, η γυναίκα απάντησε ότι ακριβώς γι' αυτό βιαζόταν, για να πεθάνει μαζί τους για το όνομα του Χριστού. Όταν ρωτήθηκε γιατί κουβαλούσε το μικρό παιδί, εκείνη απάντησε ότι ήθελε και το τέκνο της να αξιωθεί μαζί της το στεφάνι του μάρτυρα. Ο έπαρχος έμεινε άναυδος μπροστά σε τέτοιο ζήλο και διέταξε τους στρατιώτες να γυρίσουν πίσω.

Έσπευσε στον αυτοκράτορα και δήλωσε πως ήταν έτοιμος να πεθάνει, αλλά αδυνατούσε να εκτελέσει την εντολή. Διηγήθηκε στον Ουάλη το περιστατικό με τη γυναίκα και το παιδί και την ετοιμότητα ολόκληρου του λαού για το μαρτύριο. Πρόσθεσε ότι κανένα όφελος δεν θα προέκυπτε από τη σφαγή ενός λαού.

Με τα λόγια αυτά ο έπαρχος μετέπεισε τον αυτοκράτορα, ο οποίος διέταξε να μην πειραχθεί ο λαός, αλλά να συλληφθούν μόνο οι ιερείς, οι διάκονοι και οι κληρικοί. Ο Μόδεστος κάλεσε τότε ολόκληρο τον ορθόδοξο κλήρο της Έδεσσας και τους πρότεινε με πραότητα να κοινωνήσουν με τον ψευδεπίσκοπο Λούπο. Τους είπε ότι ήταν παραλογισμός να αντιστέκονται λίγοι άνθρωποι σε έναν αυτοκράτορα που εξουσίαζε τόσες χώρες.

Όλοι παρέμειναν σιωπηλοί μπροστά στις προτροπές του. Τότε ο έπαρχος στράφηκε στον γηραιό πρεσβύτερο Ευλόγιο και τον ρώτησε γιατί δεν αποκρίνεται. Εκείνος απάντησε ότι δεν ήθελε να μιλήσει εκ μέρους όλων, αλλά θα απαντούσε αν τον ρωτούσε προσωπικά.

Στην ερώτηση γιατί δεν κοινωνεί με τον αυτοκράτορα, ο Ευλόγιος απάντησε με ειρωνεία ρωτώντας αν ο βασιλιάς έλαβε τάχα τον βαθμό του πρεσβυτέρου. Οργίστηκε ο έπαρχος και τον αποκάλεσε άφρονα, αλλά ο γέροντας μαζί με τους άλλους ομολόγησε την πίστη του στον Χριστό ως Θεό αληθινό και ομοούσιο με τον Πατέρα. Ο Μόδεστος συνέλαβε ογδόντα κληρικούς, τους έβαλε σε αλυσίδες και τους έστειλε εξορία στη Θράκη.

Στον δρόμο ο πιστός λαός τους υποδεχόταν με τιμές. Όταν οι αιρετικοί πληροφορήθηκαν τις τιμές, έσπευσαν να αναφέρουν στον αυτοκράτορα ότι η εξορία είχε μεταβληθεί σε δοξασμό. Ο Ουάλης διέταξε αμέσως να χωριστούν οι ομολογητές ανά δύο και να διασκορπιστούν σε διαφορετικές μακρινές χώρες της αυτοκρατορίας.

Άλλοι στάλθηκαν στη Θράκη, άλλοι στην Αραβία και άλλοι στην Αίγυπτο, μακριά ο ένας από τον άλλον. Ο μακάριος γέρων Ευλόγιος μαζί με τον τίμιο πρεσβύτερο Πρωτογένη οδηγήθηκαν στην πόλη Αντίνοο της Θηβαΐδος. Εκεί οι χριστιανοί ήταν ελάχιστοι, ενώ οι ειδωλολάτρες αποτελούσαν αμέτρητο πλήθος μέσα στην πόλη.

Οι δύο άγιοι έμειναν αρκετό διάστημα και θεράπευαν διάφορες ασθένειες με την επίκληση του ονόματος του Ιησού Χριστού. Με τον λόγο και τα θαύματά τους οδήγησαν πολλούς ειδωλολάτρες στην αληθινή πίστη και τους αξίωσαν του αγίου βαπτίσματος. Όταν ο ασεβής Ουάλης χάθηκε στη μάχη και τον θρόνο της Ανατολής ανέλαβε ο ευσεβής Θεοδόσιος, η αρειανή αίρεση κλονίστηκε και υποχώρησε.

Οι ομολογητές που ζούσαν ακόμη επέστρεψαν ελεύθεροι στις πατρίδες τους και οι ορθόδοξοι αρχιερείς πήραν πίσω τους θρόνους τους. Ο Ευλόγιος έγινε επίσκοπος Έδεσσας, ενώ ο Πρωτογένης χειροτονήθηκε επίσκοπος της Καρρίας στη Μεσοποταμία και ποίμαναν θεοφιλώς μέχρι τέλους.