Shën Nikolla i Sofjes, Dëshmori i Madh

Një këpucar i përulur nga Janina u bë neodëshmori më i ndritur i tokës bullgare, i vrarë me gurë jashtë Sofjes në vitin 1555. Jeta e tij ishte një ikje e vazhdueshme nga kurthet e botës dhe një kërkim i vazhdueshëm për besimin e vërtetë përmes pendimit të thellë. Ai lindi në Janinë të Thesalisë në vitin 1510 nga prindër me origjinë shqiptare, të cilët quheshin Martinos dhe Eufrosyne, emra që tregojnë qartë rrëfimin e tyre të krishterë. Nikolla i ri u rrit me një edukatë të pasur dhe arsim të mirë dhe u shqua për bukurinë, maturinë dhe moralin e tij të ndritur. Kur humbi prindërit, iu drejtua punës fizike dhe mësoi zanatin e këpucarit, duke jetuar thjesht dhe me ndershmëri. Por shpirti i digjej nga dëshira për t'u bërë pelegrin për hir të Krishtit dhe kështu filloi udhëtimet e gjata. Më në fund mbërriti në Serdiki, Sofja e sotme, ku u vendos dhe jetoi në shenjtëri dhe lutje. Shokët e bindën të martohej dhe të hidhte rrënjë në qytet, por ai nuk gjeti qetësi në shtëpinë bashkëshortore. Një natë Nikolaos u fsheh nga të gjithë, madje edhe nga gruaja e tij, dhe filloi bredhjet e reja në kërkim të Zotit. Ai kaloi Danubin dhe u vendos në Vllahinë hungareze, ku rifilloi zanatin e tij të vjetër për të përmbushur premtimet që i kishte dhënë Zotit. Duke qenë se u dallua si një mjeshtër i shkëlqyer, fama e tij arriti shpejt në pallatin e sundimtarit Mircea Bariu. Sundimtari e ftoi të punonte në oborrin e tij dhe të merrej personalisht me nevojat e tij dhe të familjes. Por jeta në pallat ishte e padurueshme për Nikolaosin e butë dhe të përulur, i cili dëshironte paqen dhe vetminë. Mirceasi ishte një njeri i egër, mizor dhe i zhytur në të gjitha llojet e paudhësisë, pa asnjë gjurmë frike nga Zoti në zemrën e tij. Këpucari i ri nuk duronte më të shihte krimet e sundimtarit dhe kërkonte një moment të favorshëm për të ikur. Më 1554 ai më në fund mundi të kthehej në Sardenjë dhe të ribashkohej me familjen që kishte lënë vite më parë. Por pak më vonë i vdiqën të dy fëmijët dhe dhimbja ia thelloi edhe më shumë shpirtin. Një ditë muslimanët e mashtruan në një vakt dhe i ofruan shumë verë derisa u shua. Pastaj e rrethuan në mënyrë të pabesë, duke menduar se me këtë akt të pabesë do ta detyronin të konvertohej në Islam. Kur Nikolaos erdhi në vete dhe kuptoi se çfarë i kishin bërë, zemra e tij u mbush me indinjatë, pikëllim dhe dërrmim të thellë. I gjithë viti që pasoi shenjtori qëndroi në lutje të pandërprerë dhe të vetmuar, duke i kërkuar Zotit që të shlyente rrëshqitjen. Një ditë pas Ditës së Ngjitjes, një turk erdhi dhe e pyeti pse nuk i zbaton rregullat e Islamit. Nikolaos iu përgjigj me sarkazëm se ai kurrë nuk e tradhtoi besimin ortodoks dhe mbeti i krishterë i paprekur. Turqit u tërbuan dhe ia nënshtruan rrahjeve, torturave të tmerrshme dhe më në fund e nxorën në gjyq. Kadiu u përpoq ta shfajësonte, pasi nuk kishte asnjë provë për pranimin e lirë të Islamit, por turma kërkonte gjakun e gjoja femohuesit me fanatizëm. Më shtatëmbëdhjetë maj 1555 e vranë me gurë jashtë qytetit, në vendin e Tre Puseve. Një i krishterë i devotshëm vëzhgoi ekzekutimin dhe arriti të shpëtojë një pjesë të relikteve të shenjta të martirit. Më pas turqit e dogjën trupin pranë vendit të Tarnitsata dhe e shpërndanë hirin në ajër. Mitropoliti vendas Iakovos mblodhi një këshill krahinor dhe e shpalli zyrtarisht martirin e ri Nikolaos shenjtor të Kishës.