Άγιος Βόρις-Μιχαήλ, ο Φωτιστής της Βουλγαρίας

Όταν η αδελφή του βρέθηκε αιχμάλωτη στην Κωνσταντινούπολη, διδάχθηκε εκεί την Ορθόδοξη πίστη και έγινε αργότερα η οδηγός του πρώτου χριστιανού τσάρου. Ο Θεόδωρος Κουφαράς, ένας ευγενής μοναχός που έπεσε στα χέρια των Βουλγάρων, έσπειρε με τη σειρά του τον σπόρο του Ευαγγελίου στην ψυχή του νεαρού ηγεμόνα. Ο τσάρος Βόρις ανέβηκε στον θρόνο της Βουλγαρίας διαδεχόμενος κατά πάσα πιθανότητα τον Πρεσσιάμ, και έδειξε αμέσως πως είχε καθαρή συνείδηση των σκοπών του.

Ο θείος του, ο Άγιος Μποϋάν, είχε προφητέψει από νωρίς πως το παιδί αυτό θα γινόταν ισαπόστολος της πατρίδας του. Τα πρώτα χρόνια της βασιλείας σημαδεύτηκαν από ανεπιτυχείς εκστρατείες εναντίον των Κροατών και των Σέρβων γειτόνων του. Αργότερα, μέσα από προσεκτικές πολιτικές κινήσεις και τολμηρές στρατιωτικές επιχειρήσεις, πέτυχε εδαφικές επεκτάσεις προς τα βορειοδυτικά της χώρας.

Στις επιχειρήσεις αυτές κατέλαβε και την Αχρίδα, ενώ επέκτεινε τα όρια του βασιλείου του και προς τα νοτιοανατολικά εδάφη. Η Βουλγαρία βρισκόταν τότε βυθισμένη στο σκοτάδι της ειδωλολατρίας και ταλαιπωρούνταν από πολέμους, βαριά πείνα και θανατηφόρα επιδημία. Σε μια από τις μάχες με τους Έλληνες αιχμαλώτισε τον Θεόδωρο Κουφαρά, που έγινε ο πρώτος δάσκαλος της πίστεως στην ψυχή του.

Όταν πέθανε ο αυτοκράτορας Θεόφιλος, ο Βόρις σκέφτηκε να εκμεταλλευθεί την περίσταση και να εκδικηθεί τους Έλληνες για τις προηγούμενες ήττες του. Κήρυξε λοιπόν πόλεμο εναντίον της Κωνσταντινούπολης, όπου τότε κυβερνούσε η αυτοκράτειρα Θεοδώρα ως αντιβασίλισσα. Η γενναία αυτή γυναίκα του απάντησε με θάρρος ότι ήταν έτοιμη να υπερασπιστεί την αυτοκρατορία και να ταπεινώσει τους εχθρούς της.

Του υπενθύμισε ακόμη πως δεν θα ήταν καθόλου τιμητικό για έναν άνδρα να καυχιέται ότι νίκησε μια γυναίκα στο πεδίο της μάχης. Η θαρραλέα αυτή απάντηση άρεσε στον Βούλγαρο μονάρχη και τον έπεισε να δεχθεί διαπραγματεύσεις ειρήνης με το παλάτι. Συμφωνήθηκε τότε η ανταλλαγή του Θεοδώρου Κουφαρά με την αιχμάλωτη αδελφή του τσάρου που ζούσε στη βυζαντινή αυλή.

Η πριγκίπισσα επέστρεψε στην πατρίδα της φέρνοντας μαζί της τη γνώση και την αγάπη του αληθινού Θεού. Με υπομονή και σταθερότητα κατήχησε τον αδελφό της, αποκαλύπτοντάς του την κενότητα των ειδώλων και το ύψος της διδασκαλίας του Θεανθρώπου. Παράλληλα η πείνα και η πανώλη που μάστιζαν τη χώρα έκαμψαν την αντίσταση του τσάρου απέναντι στη χάρη του Χριστού.

Έτσι ο Βόρις είδε τη σωτηρία του λαού του μέσα στο φως της Ορθόδοξης πίστης. Προς το τέλος του έτους οκτακόσια εξήντα τέσσερα ή στις αρχές του επόμενου, ο τσάρος δέχθηκε το άγιο βάπτισμα από τον Επίσκοπο Ιωσήφ. Πήρε τότε το χριστιανικό όνομα Μιχαήλ, προς τιμήν του Βυζαντινού αυτοκράτορα που τον ανέδειξε πνευματικά.

Αμέσως μετά απέστειλε κατηχητές σε όλη τη βουλγαρική γη για τον φωτισμό και τη βάπτιση του λαού του. Ύστερα από αίτηση του Αγίου Μιχαήλ, ο Πατριάρχης Φώτιος έστειλε στη Βουλγαρία πολλούς έμπειρους ιεραποστόλους και διδασκάλους. Ο τσάρος ζήτησε ακόμη όχι μόνο Αρχιεπισκόπους και Επισκόπους, αλλά και την ίδρυση αυτοκέφαλου Πατριαρχείου στη χώρα του.

Φιλοδοξούσε να περιβληθεί ο θρόνος του με την ίδια πολιτική, στρατιωτική και εκκλησιαστική λαμπρότητα του Βυζαντινού αυτοκράτορα. Ο ιερός Φώτιος όμως απέφυγε προσεκτικά μια τέτοια βιαστική παραχώρηση και ο Μιχαήλ στράφηκε τότε προς τη Ρώμη. Ο Πάπας Νικόλαος ο Πρώτος επίσης απέφυγε να ιδρύσει αυτοκέφαλη βουλγαρική Εκκλησία, διότι φοβόταν την αφομοίωσή της από την Ορθόδοξη Ανατολή.

Έστειλε μόνο δύο Επισκόπους, τον Φορμόζο ντε Πόρτο και τον Παύλο της Ποπουλανίας, μαζί με γραπτές απαντήσεις. Συνέταξε επίσης εκατόν έξι απαντήσεις σε δογματικά και ποιμαντικά ερωτήματα που του είχε υποβάλει ο τσάρος. Στα ίδια ζητήματα είχε ήδη απαντήσει με σαφήνεια και βαθύτητα και ο ιερός Φώτιος από την Κωνσταντινούπολη.

Η Βουλγαρία τελικά επανήλθε σταθερά στην αγκαλιά της Ορθόδοξης Εκκλησίας, χάρη στη φωτισμένη επιμονή του τσάρου Μιχαήλ και τη φροντίδα του Φωτίου. Το έργο της εκχριστιάνισης ενισχύθηκε αποφασιστικά από τους μαθητές των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, που βρήκαν στη χώρα ασφαλές καταφύγιο. Ανάμεσά τους ξεχώρισαν ο Άγιος Γοράζδος και ο Άγιος Κλήμης της Αχρίδας, που ανέπτυξαν θαυμαστό ιεραποστολικό και διδασκαλικό έργο.

Ο τσάρος Μιχαήλ στόλισε τη γη του με ναούς και μοναστήρια και προώθησε με κάθε τρόπο την εξάπλωση της ευσέβειας στον λαό. Όταν έφτασε σε προχωρημένη ηλικία και ένιωσε κουρασμένος από τα βάρη της εξουσίας, αποφάσισε να αποσυρθεί από τα εγκόσμια. Παραιτήθηκε από τον θρόνο το έτος οκτακόσια ογδόντα οκτώ και εισήλθε σε ησυχαστικό μοναστήρι, αφήνοντας τη διακυβέρνηση στους υιούς του.

Αρχικά ο μεγαλύτερος γιος Βλαδίμηρος ανέλαβε τη βασιλεία, ενώ ο μικρότερος Συμεών κρατήθηκε δίπλα ως διάδοχος. Όμως ο Βλαδίμηρος αποκήρυξε σύντομα τον Χριστιανισμό και επιχείρησε μαζί με τους ειδωλολάτρες βογιάρους να ξεριζώσει την πίστη. Τότε ο Άγιος Μιχαήλ φόρεσε ξανά την πολεμική του στολή και κατέβηκε από το μοναστήρι του.

Με αποφασιστικότητα και πατρική αυστηρότητα συνέλαβε τον αποστάτη υιό του και τον τιμώρησε αυστηρά για την προδοσία του απέναντι στη χριστιανική Βουλγαρία. Φυλάκισε τον Βλαδίμηρο και τύφλωσε τους οφθαλμούς του, ώστε να μην μπορεί ποτέ ξανά να ξεσηκώσει επανάσταση. Στη συνέχεια παρέδωσε τον θρόνο στον νεότερο γιο του, τον σοφό και ευσεβή Συμεών, που έμελλε να γίνει μεγάλος ηγεμόνας.

Με την καρδιά γαλήνια ο Άγιος Μιχαήλ επέστρεψε στο αγαπημένο του μοναστήρι για να συνεχίσει την προσευχή. Εκεί έζησε με νηστεία, σιωπή και ασκητικούς κόπους, όπως αρμόζει σε αληθινό μοναχό του Χριστού και πατέρα του λαού. Άφησε όμως άλλη μια φορά τη μοναστική του ησυχία, όταν οι Ούγγροι εισέβαλαν στη βουλγαρική γη με ορμή.

Ο γέροντας τσάρος βγήκε ξανά στη μάχη, οργάνωσε την άμυνα και απομάκρυνε τους εχθρούς από τα σύνορα της πατρίδας. Έπειτα από αυτή τη νίκη επέστρεψε για τελευταία φορά στο κελί του, αφιερωμένος ολοκληρωτικά στον Θεό. Είχε ζήσει ως πρίγκιπας, ως ιεραπόστολος και ως ταπεινός μοναχός, διανύοντας με πιστότητα τον δύσκολο δρόμο της σωτηρίας.

Ο Άγιος Βόρις-Μιχαήλ κοιμήθηκε ειρηνικά τη δεύτερη Μαΐου του έτους εννιακόσια επτά. Η μνήμη του τιμάται από όλη την Εκκλησία ως φωτιστή των Βούλγαρων και ισαπόστολο.