Ο Μάρτυς Ευψύχιος και ο Παραβάτης

Νιόπαντρος ακόμη, με το γαμήλιο στεφάνι φρέσκο στο κεφάλι του, ο Ευψύχιος μπήκε επικεφαλής στον ειδωλολατρικό ναό της Τύχης στην Καισαρεία και τον γκρέμισε ως τα θεμέλια. Η πράξη του αυτή έφερε πάνω σε ολόκληρη την πόλη την οργή του αυτοκράτορα Ιουλιανού του Παραβάτη, που λάτρευε καθημερινά αυτήν τη θεά. Ο νεαρός άγιος καταγόταν από επιφανή και ευσεβή οικογένεια της Καισαρείας στην Καππαδοκία και είχε ανατραφεί μέσα στη χριστιανική πίστη με σωφροσύνη και καθαρότητα.

Έζησε στους χρόνους της σύντομης αλλά αιματηρής βασιλείας του Ιουλιανού, που προσπάθησε να ξαναζωντανέψει την ειδωλολατρία στην αυτοκρατορία. Ο γάμος του συνέπεσε με την ειδωλολατρική γιορτή της Τύχης, όταν οι ειδωλολάτρες πορεύονταν με πομπή προς τον ναό για να προσφέρουν θυσίες. Βλέποντας τα όσα γίνονταν, ο Ευψύχιος φλογίστηκε από ζήλο για τον Κύριο και δεν άντεξε άλλο τη βεβήλωση της πόλης του.

Πήρε μαζί του πλήθος τολμηρών χριστιανών νέων και όρμησαν όλοι μαζί προς τον ναό. Συνέτριψαν τα είδωλα και κατεδάφισαν συθέμελα το οικοδόμημα της ειδωλολατρίας μέσα στην ίδια την καρδιά της χριστιανικής Καισαρείας. Ο άγιος γνώριζε από την πρώτη στιγμή ότι η πράξη του θα τον οδηγούσε σε φοβερά μαρτύρια και σε βέβαιο θάνατο.

Γι' αυτό μοίρασε αμέσως όλα τα υπάρχοντά του στους φτωχούς και ετοιμάστηκε ψυχικά με νηστεία και προσευχή. Όταν η είδηση έφτασε στον Ιουλιανό, ο αυτοκράτορας γέμισε από οργή εναντίον του Ευψυχίου αλλά και εναντίον ολόκληρης της πόλης. Διέταξε να συλλάβουν τους πιο επιφανείς πολίτες και άλλους τους θανάτωσε αμέσως, ενώ άλλους έστειλε στην εξορία αφού δήμευσε τις περιουσίες τους.

Πήρε επίσης τα τιμαλφή από όλες τις εκκλησίες της Καισαρείας και διέταξε οι κληρικοί να καταταγούν με τη βία στον στρατό. Αφαίρεσε ακόμη και το επίσημο όνομα της πόλης, αυτό που της είχε δοθεί επί αυτοκράτορα Κλαυδίου, και την υποχρέωσε να ονομάζεται πάλι με το παλιό της όνομα Μάζα. Επέβαλε στους κατοίκους βαρύτατο φόρο και απαίτησε με όρκο να ξαναχτίσουν τον ναό της Τύχης.

Απείλησε πως, αν δεν υπάκουαν, θα ισοπέδωνε την πόλη μόλις γύριζε από την εκστρατεία του εναντίον των Περσών. Τον ίδιο τον Ευψύχιο, ως κύριο υπεύθυνο της καταστροφής, ο Ιουλιανός διέταξε να τον υποβάλουν σε φρικτά βασανιστήρια για να τον αναγκάσουν να θυσιάσει στα είδωλα. Τον κράτησαν σιδηροδέσμιο και τον οδηγούσαν συνεχώς στο δικαστήριο, υποσχόμενοι συγχώρηση αν προσκυνούσε.

Ο γενναίος στρατιώτης του Χριστού όμως στεκόταν ακλόνητος και ομολογούσε με θάρρος το όνομα του Κυρίου του. Τον κρέμασαν σε ξύλο και του ξέσχισαν τις σάρκες με σιδερένια νύχια ως τα σπλάχνα, αλλά εκείνος έμενε ατάραχος. Μέσα στα φοβερά μαρτύρια φάνηκε άγγελος Κυρίου και τον ενίσχυσε για να αντέξει την αφόρητη οδύνη.

Τελικά ο δικαστής εξέδωσε την απόφαση και ο μάρτυρας αποκεφαλίστηκε με ξίφος για την αγάπη του Χριστού. Από την πληγή του λαιμού του ανέβλυσε θαυμαστά γάλα μαζί με νερό, αντί για αίμα, ως σημείο της καθαρότητας της ψυχής του. Οι πιστοί παρέλαβαν με φόβο και ευλάβεια το άγιο σώμα του και το έθαψαν με τιμές κοντά στην πόλη.

Έτσι ο νιόπαντρος Ευψύχιος αντάλλαξε τον επίγειο γάμο με τον αιώνιο νυμφώνα του ουρανού. Λίγο αργότερα ο Ιουλιανός ξεκίνησε την εκστρατεία του εναντίον των Περσών και περνώντας μέσα από την Καππαδοκία πλησίαζε απειλητικά προς την Καισαρεία. Η πόλη βρέθηκε σε φοβερό κίνδυνο, αφού ο παράνομος τύραννος δήλωνε ανοιχτά την πρόθεσή του να την ισοπεδώσει συθέμελα.

Τότε ο μέγας Βασίλειος, αποδίδοντας στον αυτοκράτορα την τιμή που του ανήκε ως κοσμικό άρχοντα, βγήκε να τον προϋπαντήσει στον δρόμο. Του πρόσφερε για ευλογία τρία ψωμιά από κριθάρι, από εκείνα με τα οποία τρεφόταν ο ίδιος μέσα στην άσκησή του. Ο Ιουλιανός όμως διέταξε τους δορυφόρους του να πάρουν τα ψωμιά και να δώσουν στον άγιο μια χούφτα χορτάρι, λέγοντας πως αφού πρόσφερε ζωοτροφή, ζωοτροφή θα έπαιρνε πίσω.

Ο άγιος Βασίλειος απάντησε με παρρησία πως έφεραν στον βασιλιά την ίδια τροφή με την οποία τρέφονταν οι ίδιοι. Πρόσθεσε πως ο αυτοκράτορας δεν είχε καμιά εξουσία να μεταβάλει το χορτάρι σε ψωμί, την κανονική τροφή των ανθρώπων. Ο Ιουλιανός οργίστηκε σφόδρα και απείλησε πως γυρίζοντας θα τάιζε με αυτό το χορτάρι τον ίδιο τον άγιο επίσκοπο.

Δήλωσε ακόμη πως θα κατέστρεφε ολοσχερώς την Καισαρεία και θα όργωνε τον τόπο της σαν χωράφι. Ο αυτοκράτορας συνέχισε τον δρόμο του προς την Περσία, μα η απειλή του δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ εξαιτίας του γρήγορου και άδοξου τέλους του. Έπεσε νεκρός μέσα στην εκστρατεία του χτυπημένος, σύμφωνα με την παράδοση, από τον άγιο μεγαλομάρτυρα Μερκούριο, όπως αναφέρεται στον βίο του Μεγάλου Βασιλείου.

Έτσι η Καισαρεία γλίτωσε από την καταστροφή και ο πιστός λαός της δοξολόγησε τον Θεό για τη θαυμαστή λύτρωσή του. Μετά τον θάνατο του Παραβάτη, οι κάτοικοι έσπευσαν να τιμήσουν με μεγαλοπρέπεια τη μνήμη του νεαρού μάρτυρα που είχε αψηφήσει την οργή του αυτοκράτορα. Πάνω στον τάφο του ανήγειραν περικαλλή ναό αφιερωμένο στο όνομά του και στη μνήμη του μαρτυρίου του.

Τα ιερά λείψανά του ανέβλυζαν συνεχώς ιάματα και χάριτες προς όσους κατέφευγαν σε αυτόν με πίστη και ευλάβεια. Οκτώ ολόκληρα χρόνια αργότερα, ο ίδιος ο μέγας Βασίλειος τέλεσε με λαμπρότητα την επίσημη γιορτή του αγίου στην Καισαρεία. Κάλεσε όλους τους επισκόπους του Πόντου να λάβουν μέρος στην πανήγυρη και να τιμήσουν τον μάρτυρα.

Έτσι ο νεομάρτυρας Ευψύχιος έγινε προστάτης της πόλης που είχε υπερασπιστεί με το αίμα του.