Το Τρίτο Ψυχοσάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής

Μέσα στην καρδιά της Μεγάλης Τεσσαρακοστής η Εκκλησία σταματά τον αγώνα της νηστείας και στρέφει το βλέμμα προς εκείνους που έφυγαν από τη ζωή. Επειδή τις καθημερινές της Σαρακοστής δεν τελείται Θεία Λειτουργία, ορίστηκαν τρία Σάββατα ως ημέρες μνήμης των κεκοιμημένων. Το Σάββατο είναι η ημέρα που η Εκκλησία αφιέρωσε στη μνήμη των πιστών χριστιανών που έφυγαν με την ελπίδα της αναστάσεως και της αιώνιας ζωής.

Το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο Σάββατο της νηστείας ονομάζονται Ψυχοσάββατα και τότε μνημονεύονται οι κεκοιμημένοι μέσα στη Θεία Λειτουργία. Η Εκκλησία θέλει να δείξει ότι ο αγώνας της μετανοίας δεν αφορά μόνο τους ζωντανούς αλλά αγκαλιάζει και όσους πέρασαν στην άλλη ζωή. Η προσευχή για τους νεκρούς δεν είναι ένα τυπικό έθιμο, αλλά πράξη αγάπης που γεφυρώνει τους δύο κόσμους.

Οι πιστοί προσέρχονται στους ναούς με ονόματα αγαπημένων προσώπων και τα παραδίδουν στην ιερή μνήμη της κοινής λατρείας. Η Σαρακοστή έτσι αποκτά κοινωνικό και ευχαριστιακό βάθος, καθώς ο ζωντανός θυμάται τον κεκοιμημένο μέσα στην ίδια λατρευτική σύναξη. Η ημέρα αυτή φέρνει παρηγοριά στις οικογένειες και ταυτόχρονα διδάσκει την ορθόδοξη πίστη στην ανάσταση.

Μαζί με τη Θεία Λειτουργία ευλογούνται μέσα στον ναό τα κόλλυβα, τα οποία παρασκευάζονται από σιτάρι ή ρύζι βρασμένο με μέλι, σταφίδες, σύκα, ξηρούς καρπούς και σουσάμι. Τα κόλλυβα μας θυμίζουν τα λόγια του Κυρίου, ότι ο κόκκος του σίτου, αν δεν πέσει στη γη και πεθάνει, μένει μόνος του και άκαρπος. Όταν όμως πεθάνει, τότε φέρνει πολύ καρπό, σύμφωνα με τη μαρτυρία του ευαγγελιστή Ιωάννη στο δωδέκατο κεφάλαιο.

Έτσι το ταπεινό αυτό βρώσιμο σύμβολο γίνεται εικόνα της μελλοντικής αναστάσεως όλων των νεκρών μέσα στην οικουμένη. Ο άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης, που η μνήμη του τιμάται τον Σεπτέμβριο, διδάσκει ότι ο άνθρωπος είναι σπόρος ο οποίος φυτεύεται στη γη μετά τον θάνατο. Με τη δύναμη του Θεού αυτός ο σπόρος θα ανυψωθεί ξανά κατά την κοινή ανάσταση των δικαίων και των αμαρτωλών.

Ο απόστολος Παύλος αναφέρεται εκτενώς στο ίδιο μυστήριο, στο δέκατο πέμπτο κεφάλαιο της πρώτης επιστολής προς Κορινθίους. Συνηθίζεται επίσης οι πιστοί να δίνουν ελεημοσύνη στη μνήμη των κεκοιμημένων, ως συμπλήρωμα των προσευχών που προσφέρουν για την ανάπαυση των ψυχών τους. Ο άγγελος που μίλησε στον Κορνήλιο, σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, μαρτυρεί τη δύναμη της ελεημοσύνης λέγοντας ότι οι προσευχές και οι ελεημοσύνες ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού.

Οι ακολουθίες υπέρ των νεκρών έχουν τις ρίζες τους στα αρχαία χρόνια της Εκκλησίας και αποτελούν ζωντανή παράδοση των αποστολικών χρόνων. Το όγδοο κεφάλαιο των Αποστολικών Διαταγών συνιστά ακολουθίες με ψαλμωδίες για τους κεκοιμημένους και περιέχει μια συγκινητική ευχή. Σε αυτήν ζητείται η συγχώρηση των εκουσίων και ακουσίων αμαρτημάτων των ψυχών και η ανάπαυσή τους μαζί με τους Πατριάρχες, τους Προφήτες και τους Αποστόλους.

Είναι ο τόπος όπου έφυγε κάθε λύπη, πόνος και στεναγμός, όπως περιγράφει ο προφήτης Ησαΐας στο τριακοστό πέμπτο κεφάλαιο της προφητείας του. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφέρει την ακολουθία για τους νεκρούς σε ομιλία του στην προς Φιλιππησίους επιστολή του αποστόλου. Εκεί υπογραμμίζει με σαφήνεια ότι η συνήθεια αυτή θεσπίστηκε από τους ίδιους τους Αποστόλους ως ιερή παρακαταθήκη.

Ο άγιος Κυπριανός Καρχηδόνος, σε μία από τις επιστολές του, μιλά για το χρέος μας να ενθυμούμαστε τους μάρτυρες και τους κεκοιμημένους αδελφούς. Οι άγιοι Πατέρες μαρτυρούν την ωφέλεια που προσφέρουν στους κεκοιμημένους οι προσευχές, τα μνημόσυνα, οι Θείες Λειτουργίες και οι ελεημοσύνες των ζώντων. Στη μαρτυρία αυτή συμφωνούν ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός και πολλοί άλλοι διδάσκαλοι της Ορθοδοξίας.

Τόσο οι δίκαιοι όσο και εκείνοι που δεν μετανόησαν επαρκώς μπορούν να λάβουν κάποια ωφέλεια και παρηγοριά από την προσευχή της Εκκλησίας. Δεν έχει όμως αποκαλυφθεί σε ποιον βαθμό μπορούν να δεχθούν την παρηγορητική αυτή χάρη όσοι έζησαν χωρίς μετάνοια και διόρθωση. Η προσευχή της Εκκλησίας πάντως δεν μεταφέρει μία ψυχή από κατάσταση κακίας και καταδίκης σε κατάσταση αγιότητας και μακαριότητας.

Ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει στα Ηθικά του ότι ο χρόνος της μετανοίας και της συγχωρήσεως των αμαρτιών είναι η παρούσα ζωή. Η μέλλουσα ζωή αντίθετα είναι ο καιρός της δικαίας κρίσεως και της ανταποδόσεως κατά τα έργα του καθενός. Με τη διδασκαλία του Μεγάλου Βασιλείου συμφωνούν ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος και άλλοι σπουδαίοι πατερικοί συγγραφείς της αδιαίρετης Εκκλησίας.

Όταν προσευχόμαστε για τους άλλους, ωφελούμε εκείνους αλλά συγχρόνως ευεργετούμε και τους εαυτούς μας με πνευματικούς καρπούς. Διότι ο Θεός δεν είναι άδικος ώστε να ξεχάσει την αγάπη και τον κόπο που δείξαμε υπηρετώντας τους αγίους Του.