Όσιος Θεοφύλακτος της Νικομηδείας

Μέσα στο λιοπύρι του καλοκαιριού, δύο νεαροί μοναχοί άδειασαν τη στέρνα της μονής τους χωρίς να πιουν ούτε σταγόνα. Ο ένας από αυτούς, ο Θεοφύλακτος, έμελλε να γίνει επίσκοπος Νικομηδείας και να λούζει με τα χέρια του τις πληγές των λεπρών στις πλατείες. Γεννήθηκε στην Ανατολή γύρω στα επτακόσια εξήντα πέντε και ήρθε νέος ακόμη στην Κωνσταντινούπολη για να συνεχίσει τις σπουδές του.

Εκεί η μεγάλη παιδεία του τον έκανε γρήγορα γνωστό στους ανώτερους κρατικούς αξιωματούχους της αυτοκρατορίας. Συνδέθηκε στενά με τον λόγιο Ταράσιο, που υπηρετούσε τότε ως πρωτοσκρίτης στα ανάκτορα, και τον ακολούθησε με όλη του την καρδιά. Όταν ο Ταράσιος ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο και συγκάλεσε την Εβδόμη Οικουμενική Σύνοδο εναντίον των εικονομάχων, οι μοναστηριακές κοινότητες άρχισαν πάλι να ανθίζουν.

Ο Θεοφύλακτος εγκατέλειψε τότε τον κόσμο μαζί με τον μετέπειτα επίσκοπο Συνάδων Μιχαήλ. Ο πατριάρχης τους έστειλε σε μια μονή που είχε ιδρύσει στα παράλια του Ευξείνου Πόντου, για να γαλουχηθούν στην ησυχία και την άσκηση. Οι δύο πνευματικοί αδελφοί παρακινούσαν ο ένας τον άλλο σε αγώνες ασκητικούς και σε αδιάλειπτη μελέτη του λόγου του Θεού.

Η περιστατική εκείνη πράξη με τη στέρνα φανέρωσε το βάθος της ασκητικής τους ζωής μέσα στο μοναστήρι. Όταν το αρχαίο εκείνο θαύμα της ερήμου επαναλήφθηκε με κάποιο τρόπο και στους δύο φίλους, η χάρη του Θεού άρχισε να λάμπει στα πρόσωπά τους. Σε μια άλλη στιγμή λειψυδρίας, καθώς οι εργάτες των αγρών λύγιζαν από τη δίψα, η προσευχή τους γέμισε ένα άδειο σκεύος με νερό για όλη την ημέρα.

Ο πατριάρχης Ταράσιος δεν θέλησε να μείνει κρυμμένο το φως των δύο μαθητών του. Παρά την αντίσταση των ίδιων, τους ανέβασε στον επισκοπικό θρόνο, στέλνοντας τον Μιχαήλ στις Σύναδες της Φρυγίας και τον Θεοφύλακτο στην ξακουστή πόλη της Νικομηδείας. Εκεί ο νέος ποιμένας μιμήθηκε αμέσως το παράδειγμα του πνευματικού του πατέρα στη βασιλεύουσα.

Δεν αρκέστηκε μόνο στη διδασκαλία της αλήθειας, αλλά καταπιάστηκε με έργα φιλανθρωπίας ευρύτατης πνοής, σαν άλλος Βασίλειος στην Καισάρεια. Έκτισε ναούς, γηροκομεία, πτωχοκομεία και ξενώνες, οργάνωσε μέγα νοσοκομείο με γιατρούς και νοσηλευτές για κάθε πάσχοντα. Δίπλα του ανήγειρε ναό αφιερωμένο στους αγίους αναργύρους Κοσμά και Δαμιανό, πατρώνες της θεραπείας ψυχών και σωμάτων.

Στάθηκε πατέρας των ορφανών, προστάτης των χηρών και στοργικός ποιμένας του λαού του. Ακολουθώντας τον Ταράσιο, συνέταξε καταλόγους με τα ονόματα όλων των φτωχών της πόλης, για να τους μοιράζει μηνιαία ελεημοσύνη. Κάθε εβδομάδα, μετά τη νυχτερινή αγρυπνία, ετοίμαζε ζεστό λουτρό για τους αρρώστους του νοσοκομείου του.

Ζωνόταν την πετσέτα όπως ο Χριστός και πήγαινε ο ίδιος να περιποιηθεί τις πληγές των λεπρών, χωρίς ίχνος αηδίας. Όταν εκοιμήθη ο πατριάρχης Ταράσιος, τον διαδέχθηκε στον θρόνο ο σοφός Νικηφόρος, και η Εκκλησία βρήκε πάλι ποιμένα στιβαρό. Όμως η ειρήνη δεν κράτησε για πολύ, γιατί ανέβηκε στον αυτοκρατορικό θρόνο ο Λέων ο Αρμένιος.

Με την άνοδό του ξέσπασε ξανά η φοβερή θύελλα της εικονομαχικής αίρεσης, με τρομερή ορμή. Σε όλη την αυτοκρατορία καταστρέφονταν οι ιερές εικόνες και καταδιώκονταν αγρίως οι μοναχοί παντού. Πολλοί υπέμειναν φρικτά βασανιστήρια για χάρη της ομολογίας της ορθόδοξης πίστης.

Στο μέσο αυτής της τρικυμίας, ο Θεοφύλακτος ετοιμαζόταν να σταθεί στύλος αληθείας και θεμέλιο ορθοδοξίας. Το έτος οκτακόσια δεκαπέντε, ο άγιος Νικηφόρος συγκάλεσε στην πρωτεύουσα μια σύναξη ορθοδόξων μοναχών, ηγουμένων και επισκόπων εκλεκτών. Ανάμεσά τους ήταν ο Ευθύμιος Σάρδεων, ο Αιμιλιανός Κυζίκου, ο Ιωσήφ Θεσσαλονίκης, ο Ευδόξιος Αμορίου, ο Μιχαήλ Συνάδων και ο Θεοφύλακτος Νικομηδείας.

Χωρίς να φοβηθούν τη μανία του αυτοκράτορα, εμφανίστηκαν ενωμένοι μπροστά του με ακλόνητη πίστη και αγιογραφικά επιχειρήματα. Του εξήγησαν την αξία και τη σημασία της τιμητικής προσκύνησης των αγίων εικόνων μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας. Όταν εκείνος έμεινε ανυποχώρητος, ο Θεοφύλακτος πήρε με παρρησία τον λόγο και προφήτευσε ευθέως.

Του είπε ότι περιφρονεί τη μακροθυμία του Θεού και ότι ξαφνικά θα τον βρει συμφορά σαν καταιγίδα ορμητική. Ο αυτοκράτορας εξαγριώθηκε από τα λόγια αυτά και διέταξε να εξοριστούν όλοι σε διαφορετικούς τόπους. Τον Θεοφύλακτο, αφού του ξύρισαν τα γένια και τον χτύπησαν βάρβαρα, τον έστειλαν στο κάστρο του Στροβίλου, στο θέμα των Κιβυρραιωτών.

Εκεί έμεινε σχεδόν τριάντα χρόνια, χωρίς να μπορέσει να επωφεληθεί από καμιά αμνηστία. Η προφητεία του εκπληρώθηκε, καθώς ο Λέων σφαγιάστηκε από στρατιώτες μέσα στον ναό την ημέρα των Χριστουγέννων. Ο άγιος υπέμεινε με γαλήνη κάθε κακοποίηση και κάθε στέρηση στον μακρύ τόπο της εξορίας.

Συνέχιζε από μακριά να φροντίζει την Εκκλησία της Νικομηδείας με αδιάκοπη πατρική μέριμνα. Έκανε μακρές νυχτερινές προσευχές για τη σωτηρία του λαού και την εδραίωση της ορθοδοξίας στις ψυχές. Διατηρούσε ευρύτατη αλληλογραφία, παρακινώντας πολλούς να αρνηθούν τα υλικά αγαθά και τις κενές τιμές των εικονομάχων.

Ενθάρρυνε άλλους να μείνουν πιστοί μέχρι θανάτου στη μαρτυρία της αληθινής πίστης, σηκώνοντας πρόθυμα τον σταυρό τους. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης τον ονόμασε στύλο της αληθείας, θεμέλιο της ορθοδοξίας, φύλακα της ευσέβειας και στήριγμα της Εκκλησίας. Παρά τις στερήσεις του στην εξορία, μάθαινε για τις ανάγκες των φτωχών και των θλιμμένων, και φρόντιζε να τους βοηθήσει.

Όποιος τον πλησίαζε για να γευτεί το μέλι των λόγων του, έφευγε μεταμορφωμένος, ξεχνώντας την πικρία και δοξάζοντας τον Θεό. Πρόσθεσε στο αναίμακτο μαρτύριο της ομολογίας του και μια μακρά αρρώστια, την οποία υπέμεινε αγόγγυστα ως το τέλος. Παρέδωσε την ψυχή του στα χέρια του Θεού γύρω στα οκτακόσια σαράντα, μετά από τόσα χρόνια ομολογίας και υπομονής στον τόπο της εξορίας.

Όταν η ευσεβής αυτοκράτειρα Θεοδώρα ανέλαβε την αναστήλωση των ιερών εικόνων, η Εκκλησία πήρε πάλι ανάσα μετά από δεκαετίες θύελλας. Κάλεσε από την εξορία τους ομολογητές της ορθόδοξης πίστης το έτος οκτακόσια σαράντα τρία, για να επιστρέψει η ειρήνη στους ναούς. Ο νέος πατριάρχης Μεθόδιος μερίμνησε να μεταφερθεί το λείψανο του οσίου Θεοφυλάκτου από τον τόπο της μαρτυρικής του εξορίας.

Το έφερε με τιμές στη Νικομηδεία και το εναπέθεσε στον ναό των αγίων αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού. Ήταν ακριβώς ο ναός που ο ίδιος ο όσιος είχε οικοδομήσει δίπλα στο μεγάλο νοσοκομείο του. Έτσι το τίμιο σκήνωμα επέστρεφε στον τόπο όπου είχε αγαπήσει, δουλέψει και αγιάσει με τις πράξεις του.

Η μνήμη του Θεοφυλάκτου παρέμεινε ζωντανή στους πιστούς και στους αυτοκρατορικούς κύκλους της βασιλεύουσας πόλεως. Κατά τον δέκατο αιώνα ανεγέρθη μικρός ναός προς τιμήν του μέσα στο ίδιο το παλάτι της Κωνσταντινουπόλεως. Πιθανότατα οικοδομήθηκε επί Ρωμανού του Λεκαπηνού, πατέρα του πατριάρχη Θεοφυλάκτου, που έφερε το όνομα του οσίου.

Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις οκτώ Μαρτίου κάθε χρόνο, ψάλλοντας τα ασκητικά και ομολογιακά κατορθώματά του.