Άγιος Ευστάθιος Αρχιεπίσκοπος Αντιοχείας

Μια πόρνη με βρέφος στην αγκαλιά στάθηκε μπροστά σε σύνοδο επισκόπων και κατηγόρησε ψευδώς τον μεγάλο ποιμένα της Αντιοχείας ως πατέρα του παιδιού της. Λίγο αργότερα, βαριά άρρωστη και συντετριμμένη, ομολόγησε δημόσια πως οι Αρειανοί την είχαν πληρώσει για να συκοφαντήσει τον δίκαιο ιεράρχη. Ο Άγιος Ευστάθιος γεννήθηκε στη Σίδη της Παμφυλίας και ανατράφηκε μέσα στην ευσέβεια και τη φιλομάθεια.

Αναδείχθηκε επίσκοπος Βεροίας της Συρίας, όπου η ζωή του και η διδασκαλία του τράβηξαν την αγάπη ολόκληρου του λαού. Μετά την κοίμηση του Αγίου Φιλογονίου, οι Πατέρες της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου τον μετέθεσαν στον μεγάλο θρόνο της Αντιοχείας. Ήταν βαθύς θεολόγος και ταυτόχρονα κάτοχος της θύραθεν παιδείας, με ιδιαίτερη κλίση στη φιλοσοφία.

Όταν η αίρεση του Αρείου άρχισε να μολύνει τις Εκκλησίες της Ανατολής, εκείνος αντιστάθηκε με τον λόγο και τη γραφίδα του. Δίδασκε πως ο Υιός είναι αληθινός Θεός, ομοούσιος με τον Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα. Οι πιστοί έβλεπαν σε αυτόν έναν ακούραστο ποιμένα, που πρόσεχε καθημερινά το ποίμνιο της μεγάλης πόλης.

Η φήμη του ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της επαρχίας του και έφτασε ώς τις πιο μακρινές Εκκλησίες της οικουμένης. Στην πόλη της Νίκαιας, το έτος τριακόσια είκοσι πέντε, ο μέγας Κωνσταντίνος συγκάλεσε την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο για να αντιμετωπιστεί η αρειανική πλάνη. Συγκεντρώθηκαν τριακόσιοι δεκαοκτώ θεοφόροι Πατέρες από την Ασία, την Αφρική και την Ευρώπη, μαζί με πλήθος πρεσβυτέρων και διακόνων.

Στον Άγιο Ευστάθιο ανατέθηκε η τιμητική προεδρία, καθώς οι Πατέρες αναγνώριζαν τη βαθιά του ευσέβεια και την ακρίβεια του φρονήματός του. Κάθισε στα δεξιά του αυτοκράτορα και εκφώνησε τον προσφωνητικό λόγο προς τον Κωνσταντίνο. Με θερμές εκφράσεις ευχαρίστησε τον Θεό που χάρισε στην οικουμένη βασιλιά πιστό και ευλαβή.

Ζήτησε από τον αυτοκράτορα να φυλάξει ακέραιη την πίστη της Τριάδος, του ενός Θεού σε τρία πρόσωπα. Έλεγξε με παρρησία τη διδασκαλία του Αρείου, που αρνούνταν την ομοουσιότητα του Υιού με τον Πατέρα. Η Σύνοδος καταδίκασε ομόφωνα την αίρεση και διατύπωσε το ιερό Σύμβολο της Πίστεως.

Ο Άρειος και οι σύντροφοί του αναθεματίστηκαν και απομονώθηκαν από το σώμα της Εκκλησίας. Μερικοί επίσκοποι υπέγραψαν τις αποφάσεις από φόβο, κρατώντας όμως μέσα τους τα αρειανικά φρονήματα. Ο Ευστάθιος επέστρεψε στην Αντιόχεια γεμάτος χαρά και κήρυττε παντού την ορθή πίστη.

Επιστρέφοντας στην έδρα του, ο Άγιος συγκάλεσε τοπική σύνοδο και κοινοποίησε στους ποιμένες της επαρχίας του τις αποφάσεις της Νίκαιας. Τους προέτρεπε να φυλάγουν αμετακίνητα την ομολογία της πίστεως μέσα στις κοινότητές τους. Στη συνέχεια στάλθηκε στην αρχαία Ιβηρία, τη σημερινή Γεωργία, για να βαφτίσει τον βασιλιά Μιριάν, τη βασίλισσα Νάνα και τον λαό τους.

Εκεί χειροτόνησε τον πρώτο επίσκοπο της νέας Εκκλησίας και της παρέδωσε την ορθόδοξη λατρεία και διδασκαλία. Όταν γύρισε στην Αντιόχεια, οι κρυφοί φίλοι του Αρείου ετοίμαζαν εναντίον του ένα σκοτεινό σχέδιο. Ο Ευσέβιος Νικομηδείας, ο Θεόγνις Νικαίας και ο Ευσέβιος Καισαρείας τον θεωρούσαν τον μεγαλύτερο εχθρό τους.

Γύρω στο τριακόσια τριάντα συγκάλεσαν σύνοδο στην Αντιόχεια με υποκριτική πρόφαση κοινής συσκέψεως. Παρουσίασαν μια γυναίκα ελευθερίων ηθών, που κρατούσε στην αγκαλιά της ένα μωρό. Εκείνη ορκίστηκε ψευδώς πως πατέρας του παιδιού της ήταν ο Άγιος.

Οι ορθόδοξοι επίσκοποι ζήτησαν δύο ή τρεις μάρτυρες, σύμφωνα με την αποστολική παράδοση. Οι Αρειανοί όμως αγνόησαν τους ιερούς κανόνες και κήρυξαν τον Ευστάθιο καθαιρεμένο από τον επισκοπικό θρόνο. Η συκοφαντία γρήγορα αποκαλύφθηκε, καθώς η γυναίκα χτυπήθηκε από βαριά αρρώστια και κάλεσε πολλούς πιστούς κοντά της.

Μπροστά τους ομολόγησε πως οι Αρειανοί επίσκοποι την είχαν πληρώσει για να συκοφαντήσει τον δίκαιο ποιμένα της Αντιοχείας. Οι εχθροί του τότε κατέφυγαν σε νέα κατηγορία και είπαν στον αυτοκράτορα πως ο Ευστάθιος μίλησε άσχημα για την αγία Ελένη. Έλεγαν επίσης πως ξεσήκωσε ταραχές στην πόλη και έβλαψε την ειρήνη της Εκκλησίας.

Ο Κωνσταντίνος, λυπημένος και παραπλανημένος, τον εξόρισε στην Τραϊανούπολη της Θράκης χωρίς δίκαιη κρίση. Ο Άγιος έφυγε από την Αντιόχεια αφού πρώτα στήριξε τους πιστούς με θερμά λόγια και πατρικές συμβουλές. Τους παρακαλούσε να μη δεχτούν τις αιρετικές διδασκαλίες ούτε να εγκαταλείψουν την αλήθεια του Ευαγγελίου.

Πολλοί έμειναν πιστοί στη διδασκαλία του και έκαναν χωριστές συνάξεις από τους Αρειανούς ποιμένες. Οι αντίπαλοί τους τους ονόμαζαν περιπαικτικά Ευσταθιανούς, εκείνοι όμως υπερασπίζονταν την ορθόδοξη ομολογία. Η εξορία του Αγίου προκάλεσε μεγάλο σχίσμα στην Εκκλησία της Αντιοχείας, που κράτησε πολλές δεκαετίες.

Ο ίδιος όμως δεν σώπασε ποτέ μπροστά στην αλήθεια. Στην εξορία ο Άγιος Ευστάθιος συνέχισε να γράφει και να κηρύττει την ορθόδοξη πίστη με τον ίδιο ζήλο. Ο ιερός Χρυσόστομος μαρτυρεί πως ο εξόριστος ποιμένας θεωρούσε χρέος του τη φροντίδα όλης της Εκκλησίας της οικουμένης.

Έλεγε πως όποιος προσεύχεται για κάθε Εκκλησία οφείλει και να την υπερασπίζεται με όλη του τη δύναμη. Ο άνθρωπος εξορίστηκε, ο λόγος όμως της διδασκαλίας του δεν εξορίστηκε ποτέ από τις καρδιές των πιστών. Εκεί συνέγραψε ομιλίες, επιστολές και πολλά αντιρρητικά έργα κατά της αιρέσεως του Αρείου.

Έγραψε επίσης σπουδαία ερμηνευτικά κείμενα για τις Παροιμίες, τους Ψαλμούς και άλλα χωρία της Αγίας Γραφής. Το έργο του για τη μάγισσα στην Αενδώρ θεωρήθηκε υπόδειγμα ύφους και θεολογικής βαθύτητας από τους κατοπινούς συγγραφείς. Παρέμεινε εξόριστος ώς το τέλος της ζωής του και κοιμήθηκε εν Κυρίω μετά από πολλά χρόνια στερήσεων.

Λίγο μετά τη Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο, η Εκκλησία επιβεβαίωσε τη δικαίωσή του και την αγιότητά του. Το έτος τετρακόσια ογδόντα δύο τα τίμια λείψανά του μεταφέρθηκαν με μεγάλη λαμπρότητα στην Αντιόχεια. Ο λαός βγήκε χαρούμενος με κεριά και θυμίαμα και τίμησε τον αγαπημένο του ποιμένα.

Οι μεγάλοι Πατέρες του τέταρτου αιώνα τίμησαν τον Άγιο Ευστάθιο ως στύλο της Εκκλησίας και υπερασπιστή της αλήθειας. Ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Αθανάσιος Αλεξανδρείας, ο Επιφάνιος Κύπρου και ο Αναστάσιος Σιναΐτης μίλησαν με θαυμασμό για τη ζωή και τη διδασκαλία του. Ο μακάριος Ιερώνυμος μαρτυρεί πως υπήρξε ο πρώτος που έγραψε συστηματικά εναντίον του Αρείου με βαθιά παιδεία.

Ο επίσκοπος Θεοδώρητος Κύρου τον θεωρεί ισάξιο με τον μέγα Αθανάσιο στον αγώνα υπέρ της Ορθοδοξίας. Ο ιστορικός Σωζομενός παραδίδει πως οι σύγχρονοί του θαύμαζαν την τέχνη του κηρύγματος και την καθαρότητα του λόγου του. Οι Πατέρες της Εβδόμης Οικουμενικής Συνόδου τον ονόμασαν στερεό υπερασπιστή της ορθόδοξης πίστεως και καταλύτη της αρειανικής ασέβειας.

Ο ιερός Χρυσόστομος αφιέρωσε στη μνήμη του ολόκληρο εγκωμιαστικό λόγο γεμάτο σεβασμό και αγάπη. Τον ονόμασε μάρτυρα, αν και δεν τελείωσε τη ζωή του με βίαιο θάνατο μέσα στην εξορία. Έλεγε πως δεν φτιάχνει μόνον ο θάνατος τον μάρτυρα, αλλά και η διάθεση της ψυχής.

Ο Άγιος Ευστάθιος υπέμεινε με γενναιότητα συκοφαντίες, εξορία και απομάκρυνση από την αγαπημένη του ποίμνη. Έδωσε στην Εκκλησία ένα φωτεινό παράδειγμα πιστότητας στην αλήθεια του Χριστού.