Αθανάσιος και Κύριλλος, οι στύλοι της Αλεξάνδρειας

Παιδί ακόμα στην παραλία της Αλεξάνδρειας, ο μικρός Αθανάσιος βάφτιζε με σοβαρότητα τους άλλους μικρούς συμπαίκτες του στη θάλασσα. Ο πατριάρχης Αλέξανδρος παρακολούθησε τη σκηνή από το παράθυρο και αναγνώρισε ως έγκυρο το βάπτισμα που είχε τελέσει εκείνο το αγόρι. Γεννήθηκε το διακόσια ενενήντα πέντε από γονείς ευσεβείς και ορθοδόξους, λίγο πριν ξεσπάσει ο μεγάλος διωγμός του Διοκλητιανού.

Η Αλεξάνδρεια ήταν τότε μια κοσμοπολίτικη πόλη όπου συναντιόνταν λαοί και θρησκείες, όμως ο νεαρός Αθανάσιος προτιμούσε μόνο τα πράγματα του Θεού και της Εκκλησίας. Ο πατριάρχης τον πήρε υπό την προστασία του και φρόντισε για την παιδεία και την πνευματική του ανατροφή. Στις σπουδές του έδειξε μέτριο ενδιαφέρον για τις κοσμικές επιστήμες και βυθίστηκε στη μελέτη της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.

Για λίγο διάστημα αποσύρθηκε στην έρημο κοντά στον άγιο Αντώνιο, του οποίου παρέμεινε ως το τέλος ζηλωτής μαθητής. Επιστρέφοντας στην Αλεξάνδρεια χειροτονήθηκε διάκονος και ξεκίνησε το θεολογικό και ποιμαντικό του έργο με αφοσίωση. Πολύ νωρίς συνέθεσε δύο σπουδαία έργα, τον Λόγο κατά των ειδωλολατρών και τον Λόγο για την ενανθρώπηση του Λόγου του Θεού.

Σε αυτά κατέρριψε την παραλογία των ειδωλολατρικών φιλοσοφιών και έδειξε πως ο Λόγος του Πατρός είναι Δημιουργός, Σοφία και Πρόνοια. Φανέρωσε επίσης πως ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, για να σώσει τον άνθρωπο από τη φθορά και τον θάνατο. Ο Λόγος έγινε άνθρωπος για να γίνουμε εμείς κατά χάριν θεοί και κοινωνοί θείας φύσεως.

Μέσα από την ένωσή μας με τον Χριστό γινόμαστε αληθινά παιδιά του Πατρός κατά υιοθεσία. Αυτή η βαθιά πεποίθηση έγινε σύντομα ο λόγος της ζωής του και η πηγή των μεγάλων αγώνων του. Στάθηκε ακλόνητος υπερασπιστής του δόγματος της θεότητας του Λόγου και της πίστεως στην Αγία Τριάδα.

Ταυτόχρονα κήρυττε ότι ο άνθρωπος καλείται σε αγιότητα και σε πραγματική θέωση κατά χάριν. Την εποχή εκείνη ένας πρεσβύτερος της Αλεξάνδρειας, ο Άρειος, παρασύρθηκε από την υπερβολική εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη λογική. Δίδασκε ότι ο Υιός του Θεού δεν είναι αιώνιος, αλλά κτίσμα μέσα στον χρόνο, και άρχισε να ταράζει τον λαό με τη διδασκαλία του.

Διωγμένος από την Αλεξάνδρεια, ο Άρειος βρήκε καταφύγιο στην Καισάρεια και σκόρπισε τη σύγχυση σε όλη την αυτοκρατορία γρήγορα. Ο Μέγας Κωνσταντίνος συγκάλεσε τότε στη Νίκαια τη μεγάλη Σύνοδο όλης της Εκκλησίας, για να διακηρύξει καθαρά τη θεότητα του Λόγου. Ο Αθανάσιος συνόδευσε τον γέροντα αρχιεπίσκοπο Αλέξανδρο και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην υπεράσπιση της αλήθειας.

Από τότε όλη του η ζωή ταυτίστηκε με την υπεράσπιση και τη διακήρυξη του ομοουσίου του Λόγου με τον Πατέρα. Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, εκλέχθηκε ομόφωνα από τον λαό διάδοχός του στον θρόνο της Αλεξάνδρειας. Πρώτο του μέλημα έγινε η ενότητα και η τάξη μέσα στη μεγάλη εκείνη επισκοπή του.

Έτρεξε σε όλες τις άκρες της Αιγύπτου, ως τα σύνορα της Αιθιοπίας, κηρύσσοντας με ζήλο. Επισκέφθηκε αναρίθμητα μοναστήρια και έφθασε στην έρημο της Θηβαΐδας κοντά στον άγιο Παχώμιο. Σύντομα όμως οι μελετιανοί και οι αρειανοί κατασκεύασαν εναντίον του πολλές κατηγορίες και συκοφαντίες.

Τον κατηγόρησαν για παράνομες χειροτονίες, για βία και για διασυρμό ενός ιερού ποτηρίου σε ναό. Παρουσίασαν ακόμη ένα κομμένο χέρι ως απόδειξη ότι είχε δολοφονήσει τον επίσκοπο Αρσένιο για μαγικές τελετές. Όταν στη δίκη παρουσίασε τον ίδιο τον Αρσένιο ζωντανό και αρτιμελή ενώπιον όλων, η συκοφαντία κατέρρευσε με πάταγο.

Παρόλα αυτά οι εχθροί του δεν λύγισαν και συνέχισαν με νέες κατηγορίες στη σύνοδο της Τύρου. Παρουσίασαν μάλιστα και μια γυναίκα που ισχυριζόταν ότι ο Αθανάσιος την είχε βιάσει με σκληρότητα. Ο άγιος έβαλε στη θέση του έναν φίλο του και η γυναίκα τον κατηγόρησε ως δράστη, αποκαλύπτοντας έτσι μόνη της την απάτη της.

Ο Μέγας Κωνσταντίνος όμως, παρασυρμένος από τις πιέσεις των ευσεβίων, τον εξόρισε στην Τρίερ της Γαλατίας. Μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα ο γιος του Κωνσταντίνος ο Δεύτερος τον επανέφερε με τιμές στην έδρα του. Η χαρά του λαού της Αλεξάνδρειας ήταν ανείπωτη όταν τον υποδέχθηκε ξανά.

Οι εχθροί του γρήγορα ανέβασαν στον θρόνο της πόλης κάποιον Γρηγόριο από την Καππαδοκία, βίαια και αυθαίρετα. Ο Αθανάσιος αναγκάστηκε να καταφύγει στη Ρώμη, όπου ο πάπας Ιούλιος τον δέχθηκε με αγάπη και τον υπερασπίστηκε σθεναρά. Συνέχισε να ποιμαίνει το ποίμνιό του με επιστολές και βοήθησε αποφασιστικά στην ανθοφορία του μοναχισμού στη Δύση.

Έκανε γνωστή τη ζωή του αγίου Αντωνίου και των ασκητών της ερήμου σε όλη τη Δύση. Μετά από έξι χρόνια εξορίας, με τις παρακλήσεις του Κώνσταντος και του πάπα, επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια το τριακόσια σαράντα έξι. Τον υποδέχθηκε ένα πλήθος ανθρώπων με κλαδιά φοινίκων και ύμνους, σαν τον Χριστό όταν έμπαινε στα Ιεροσόλυμα.

Για μια δεκαετία αφοσιώθηκε στο ποίμνιό του, στην ανάπτυξη του μοναχισμού και στην αποστολή ιεραποστόλων προς νέους λαούς. Σύντομα όμως ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος έγινε μονοκράτορας και ξανάπεσε στα δίχτυα των αρειανών της εποχής. Νέα σύνοδος στο Μιλάνο τον καταδίκασε και το τριακόσια πενήντα έξι στρατιώτες περικύκλωσαν τον ναό του αγίου Θεωνά τη νύχτα.

Ο Αθανάσιος έμενε ατάραχος στον θρόνο του, ενώ οι πιστοί ήταν έτοιμοι να πεθάνουν για τον ποιμένα τους. Τελικά οι φίλοι του τον έβγαλαν παρά τη θέλησή του και τον οδήγησαν στην έρημο, για να σωθεί. Έζησε για έξι ολόκληρα χρόνια κρυμμένος ανάμεσα στους μοναχούς, γράφοντας πολεμικά κείμενα και εγκυκλίους.

Όταν ο Ιουλιανός ανέβηκε στον θρόνο, ο άγιος επέστρεψε για λίγο, αλλά διώχθηκε εκ νέου με μανία. Σε ένα πλοίο πάνω στον Νείλο ξεγέλασε τους διώκτες του απαντώντας ότι ο Αθανάσιος ήταν λίγο πιο μπροστά τους. Έμεινε στη Θηβαΐδα κοντά στους μοναχούς του Παχωμίου ώσπου πέθανε ο Παραβάτης.

Με τον αυτοκράτορα Ιοβιανό η ορθόδοξη πίστη ανέπνευσε ξανά, σύντομα όμως ο αρειανός Ουάλης ξανάναψε τις διώξεις. Ο Αθανάσιος αναγκάστηκε να κρυφτεί τέσσερις μήνες σε έναν τάφο στα περίχωρα της Αλεξάνδρειας. Στο τέλος ο αυτοκράτορας υποχώρησε και τον επανέφερε στον θρόνο του την πρώτη Φεβρουαρίου του τριακοσίου εξηκοστού έκτου.

Ο λαός τον δέχθηκε με δάκρυα χαράς και τον περιφρούρησε με αγάπη ως το τέλος. Στα τελευταία του χρόνια απόλαυσε επιτέλους ειρήνη, περιστοιχισμένος από τη στοργή των πιστών του ποιμνίου. Παρέδωσε τη δάδα της Ορθοδοξίας στον Μέγα Βασίλειο, ώστε να ολοκληρωθεί η δογματική νίκη της Εκκλησίας.

Κοιμήθηκε εν ειρήνει στις δύο Μαΐου του τριακοσίου εβδομηκοστού τρίτου σε ηλικία εβδομήντα πέντε ετών. Εξορίστηκε πέντε φορές και από τα σαράντα έξι χρόνια αρχιερωσύνης πέρασε τα δεκαέξι μακριά από το ποίμνιό του. Όμως ποτέ δεν έπαψε να είναι επίσκοπος, υπερασπιστής της πίστεως και ζωντανή εικόνα του Χριστού.

Η σταθερότητα στα δόγματα δεν τον εμπόδισε να γίνει ποιμένας ταπεινός και τρυφερός. Έγινε φίλος των μοναχών, πατέρας των ορφανών και βοηθός των φτωχών της εποχής του. Η Εκκλησία τον τίμησε αμέσως ως ισάξιο των πατριαρχών, των προφητών, των αποστόλων και των μαρτύρων της πίστεως.

Την ίδια ημέρα η Εκκλησία τιμά μαζί του και τον διάδοχό του στον θρόνο, τον φλογερό άγιο Κύριλλο. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το τριακόσιο εβδομηκοστό από εύπορους γονείς της ελληνικής κοινωνίας της πόλης. Ήταν ανιψιός του πατριάρχη Θεοφίλου, ο οποίος φρόντισε για την υψηλή θεολογική του μόρφωση από νεαρή ηλικία.

Διαδέχθηκε τον θείο του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο της Αλεξάνδρειας το τετρακόσιο δωδέκατο έτος. Όπως ο Αθανάσιος υπερασπίστηκε τη θεότητα του Λόγου του Θεού, έτσι και ο Κύριλλος δαπάνησε τις δυνάμεις του για το δόγμα της ενανθρωπήσεως. Πολέμησε με σθένος την αίρεση του Νεστορίου, που χώριζε τις δύο φύσεις στον Χριστό με αυθαιρεσία.

Έδειξε ότι ο Λόγος του Πατρός, ομοούσιος με τον Πατέρα, προσέλαβε αληθινά την ανθρώπινη φύση μας. Την κράτησε στο πρόσωπό του για να μας κάνει μετόχους της θείας φύσεως κατά χάριν. Προήδρευσε στην Τρίτη Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου το τετρακόσιο τριακοστό πρώτο, η οποία καταδίκασε τον Νεστόριο.

Με σοφές διατυπώσεις διεκήρυξε την Παναγία ως αληθινή Θεοτόκο και Μητέρα του ενανθρωπήσαντος Λόγου. Κοιμήθηκε ειρηνικά κοντά στον Κύριο το τετρακόσιο τεσσαρακοστό τέταρτο έτος, αφού πατριάρχευσε για τριάντα δύο περίπου χρόνια. Με τον Αθανάσιο και τον Κύριλλο ομολογούμε την πίστη μας στον Ιησού Χριστό, Υιό μονογενή και Λόγο του Θεού.