Επτά θαυματουργές εικόνες της Παναγίας φυλάσσονται μέσα στα τείχη μιας και μόνης μονής, και κανένα άλλο μοναστήρι του ορθόδοξου κόσμου δεν συγκεντρώνει τέτοιο πλούτο. Πάνω από εξήντα έξι γνωστοί άγιοι έχουν αγιάσει το χώμα της Ιεράς Μονής Βατοπαιδίου μέσα σε χίλια χρόνια αδιάκοπης ιστορίας. Ο όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης παρομοίαζε το Άγιον Όρος με τόπο όπου τα χώματα είναι ζυμωμένα από τα αίματα και τα δάκρυα χιλιάδων οσίων πατέρων.

Ο μακαριστός γέροντας Εφραίμ ο Κατουνακιώτης έλεγε πως, αν το Άγιον Όρος είναι το περιβόλι της Παναγίας, τότε η Μονή Βατοπαιδίου είναι ο θρόνος της. Η ίδια η Θεοτόκος, σύμφωνα με την παράδοση, παρέλαβε ως κλήρο της το Άθω από τον Υιό της. Ο άγιος Μάξιμος ο Γραικός αναφέρει πως η Παναγία έφτασε με πλοίο μαζί με τον απόστολο Ιωάννη και πέρασε πεζή από τον τόπο όπου σήμερα στέκει η μονή.

Έτσι το Βατοπαίδι χαρακτηρίζεται θεομητροφύλακτο και θεομητροσκέπαστο, και οι βίοι των αγίων του φωτίζονται από βαθιά αγάπη προς τη μητέρα του Θεού. Πολλές παραδόσεις προσπαθούν να εξηγήσουν πότε εμφανίστηκαν οι πρώτοι μοναχοί στον ιερό αυτόν τόπο και πώς θεμελιώθηκε η μονή. Μία παράδοση του δέκατου έκτου αιώνα αποδίδει την πρώτη ίδρυση στον Μέγα Κωνσταντίνο, την καταστροφή της στον Ιουλιανό τον Παραβάτη και την ανοικοδόμηση στον Μέγα Θεοδόσιο.

Κατά τη διήγηση αυτή, ο γιος του αυτοκράτορος Θεοδοσίου, ο Αρκάδιος, ναυάγησε κοντά στις ακτές και βρέθηκε ζωντανός μέσα σε βάτο, δίπλα στη μονή. Από το θαυμαστό αυτό γεγονός η μονή πήρε το όνομά της, καθώς η λέξη γεννήθηκε από τον συνδυασμό της βάτου και του παιδιού. Από τον τέταρτο έως τον δέκατο αιώνα η μονή υπήρξε εύφορη και θαυμαστή, αλλά υπέφερε από επιδρομές πειρατών.

Πρόσφατη αρχαιολογική ανασκαφή γύρω από το Καθολικό αποκάλυψε θεμέλια παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που επιβεβαιώνουν τα βαθιά ίχνη της παλαιότητας. Η τεκμηριωμένη ιστορία αρχίζει τον δέκατο αιώνα, όταν τρεις ευγενείς από την Αδριανούπολη, ο Νικόλαος, ο Αθανάσιος και ο Αντώνιος, στάλθηκαν από τον όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη να ξαναχτίσουν την κατεστραμμένη μονή και να γίνουν οι όσιοι κτίτορές της. Το έτος εννιακόσια ογδόντα πέντε ο πρώτος ηγούμενος Νικόλαος υπογράφει επίσημο έγγραφο της μονής, σημείο που μαρτυρεί την πλήρη αναγέννησή της.

Το έτος χίλια εννιακόσια ενενήντα δύο ανοίχθηκε ο τάφος των οσίων κτιτόρων στο Μεσονυκτικό του Καθολικού, όπου βρέθηκαν τα τίμια λείψανά τους. Η αρετή των κτιτόρων σύναξε κοντά τους πλήθος μοναχών, αρκετοί από τους οποίους διακρίθηκαν στη σοφία και στους ασκητικούς αγώνες. Μέσα στους δέκα αιώνες της συνεχούς της πορείας, η μονή ανέδειξε πολλές ψυχές με το φωτοστέφανο της αγιότητος.

Ανάμεσα στις ιερές μορφές που γαλουχήθηκαν εδώ ξεχωρίζει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο μεγάλος υπέρμαχος της ησυχαστικής παραδόσεως και θεολόγος των ακτίστων ενεργειών. Ο άγιος αυτός έγινε αργότερα μητροπολίτης Θεσσαλονίκης και δίδαξε τον δρόμο της κατά χάριν θεώσεως του ανθρώπου. Στο ίδιο μοναστήρι αναπαύθηκε πνευματικά και ο άγιος Μάξιμος ο Γραικός, ο πολύσοφος ιεραπόστολος και μαρτυρικός φωτιστής των Ρώσων.

Αντιπροσωπεία της μονής μετείχε μάλιστα στη σύνοδο Φερράρας Φλωρεντίας στο πλευρό του αγίου Μάρκου του Ευγενικού, ο οποίος επιθυμούσε διακαώς να ασκηθεί στο Βατοπαίδι. Στον βίο του οσίου Κοσμά του Ζωγραφίτου διασώζεται ένα συγκλονιστικό περιστατικό κατά την εορτή του Ευαγγελισμού. Ο όσιος επισκέφθηκε ως προσκυνητής τη μονή και είδε μια γυναίκα να υπηρετεί με επιμέλεια στην εκκλησία και στην τράπεζα του μοναστηρίου.

Λυπήθηκε βαθιά, νομίζοντας πως οι μοναχοί δέχονταν γυναίκες μέσα στα όρια της κοινοβιακής ζωής. Όταν επέστρεψε στη μονή του Ζωγράφου, ο ηγούμενος τον βρήκε καταλυπημένο και τον ρώτησε με αγάπη την αιτία. Ακούοντας τα όσα διηγήθηκε ο όσιος, ο ηγούμενος του αποκάλυψε πως εκείνη η γυναίκα ήταν η ίδια η Υπεραγία Θεοτόκος, η προστάτιδα της μονής και ολόκληρου του Όρους.

Το γεγονός αυτό μαρτυρεί τη ζωντανή παρουσία της Παναγίας στον τόπο και τη μοναδική σχέση της με το Βατοπαίδι. Οι άγιοι της μονής ανέδειξαν τον ιερό τόπο σε ορθόδοξο προμαχώνα, σε κάστρο άπαρτο της πίστεως και της θεολογίας. Έγινε σπουδαίο ησυχαστικό κέντρο, ανθενωτική μάνδρα και ακρόπολη διαφωτισμού μέσα στο πολύτεκνο και αγιότεκνο Άγιον Όρος.

Οι γνωστοί άγιοι της μονής ξεπερνούν σήμερα τους εξήντα έξι, ωστόσο πολλοί άλλοι παραμένουν άγνωστοι σε εμάς και γνωστοί μόνο στον Θεό. Τα ονόματά τους θα φανερωθούν την έσχατη ημέρα εκείνη, όταν θα αποκαλυφθούν όλα τα κρυφά της φιλόθεης πορείας τους. Η μελέτη των θαυμαστών βίων τους φανερώνει το εύρος της πνευματικής ακτινοβολίας του μοναστηριού σε όλη τη χιλιόχρονη λαμπρή πορεία του.

Οι άγιοι αυτοί, μαζί με τα χαριτόβρυτα λείψανα, τις θαυματουργές εικόνες της Θεοτόκου και την πανακήρατη Τιμία Ζώνη, αποτελούν τον μεγαλύτερο πλούτο της μονής. Μόνη αυτή η πνευματική παραγωγή καταξιώνει την ύπαρξή της, καθώς το μοναστήρι είναι πρωτίστως εργαστήρι αρετής και χωνευτήρι αγιότητος. Κατά τη βυζαντινή και τη μεταβυζαντινή εποχή, και σε όλη την τουρκοκρατία, οι άγιοι έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στην πορεία της και φανέρωσαν τον υψηλό βαθμό της πνευματικότητάς της.