Από τα φιλόξενα μονοπάτια του Αγίου Όρους ξεκίνησε ένας νεαρός Ρώσος, για να φέρει στην πατρίδα του τη φλόγα του ασκητισμού. Στις όχθες του Δνείπερου, μέσα σε μια στενή σπηλιά, έβαλε τα θεμέλια του πρώτου μεγάλου μοναχικού κέντρου της Ρωσίας. Ο όσιος Αντώνιος γεννήθηκε στο Λιούμπετς, κοντά στο Τσέρνιγκοφ, γύρω στο έτος εννιακόσια ογδόντα τρία μετά Χριστόν.

Στη βάπτιση πήρε το όνομα Αντίπας, αλλά από τα νεανικά του χρόνια ένιωθε βαθιά μέσα του τον φόβο του Θεού. Η καρδιά του ποθούσε να φορέσει το αγγελικό σχήμα και να ζήσει ως μοναχός. Όταν ωρίμασε στην ηλικία, άφησε την πατρίδα του και ταξίδεψε προς τη μακρινή ελληνική γη.

Έφτασε στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί ανέβηκε στο Άγιον Όρος. Περιπλανήθηκε ανάμεσα στις μονές του Άθω και θαύμασε τους πατέρες που ζούσαν με τη φλόγα των ασωμάτων αγγέλων. Η αγάπη του για τον Χριστό φούντωσε ακόμη περισσότερο μέσα του.

Ζήτησε από έναν ηγούμενο να τον κουρέψει μοναχό και εκείνος δέχτηκε χωρίς αντίρρηση. Ο νέος μοναχός ξεχώρισε γρήγορα ανάμεσα στους αδελφούς για την ταπείνωση και την υπακοή του. Όλοι όσοι τον γνώριζαν χαίρονταν με την ενάρετη ζωή του και τη βαθιά πνευματική του εργασία.

Έμεινε αρκετά χρόνια στον Άθω, οδηγώντας πολλούς στη σωτηρία και προοδεύοντας ο ίδιος στην τελειότητα. Κάποτε ο ηγούμενος δέχτηκε θεϊκή πληροφορία να τον στείλει πίσω στη Ρωσία. Τον φώναξε και του είπε με αγάπη να γυρίσει στην πατρίδα του, για να στηρίξει εκεί τους χριστιανούς.

Του έδωσε την ευλογία του Αγίου Όρους ως πολύτιμο εφόδιο για τον δρόμο. Ο Αντώνιος δέχτηκε τα λόγια του γέροντα ως φωνή Θεού και κίνησε για το Κίεβο. Φτάνοντας στην πόλη, γύρισε τις μονές που είχαν ιδρύσει οι Έλληνες μοναχοί με τον μητροπολίτη Μιχαήλ.

Καμία όμως δεν τον ικανοποίησε, γιατί δεν τηρούσαν αυστηρά την κοινοβιακή τάξη. Άρχισε να περπατά στα δάση και τους λόφους γύρω από την πόλη. Έφτασε στο Μπερέστοβο και βρήκε μια μικρή σπηλιά που είχαν κάποτε σκάψει Βάραγγοι.

Εκεί έκανε προσευχή και εγκαταστάθηκε με μεγάλη εγκράτεια. Όταν ο ευσεβής πρίγκιπας Βλαδίμηρος πέθανε, ανέλαβε την εξουσία ο σκληρός Σβιατοπόλκ, που σκότωσε τα αδέλφια του Βόρη και Γκλεμπ. Βλέποντας τόσο αίμα να χύνεται, ο όσιος Αντώνιος επέστρεψε ξανά στο Άγιον Όρος για περισσότερη ησυχία.

Αργότερα ο πρίγκιπας Γιαροσλάβ νίκησε τον αδελφοκτόνο και ανέβηκε στον θρόνο του Κιέβου. Στο Μπερέστοβο υπηρετούσε ο πρεσβύτερος Ιλαρίωνας, άνδρας ασκητικός και γνώστης των θείων Γραφών. Εκείνος είχε σκάψει μια μικρή σπηλιά πάνω στον λόφο του Δνείπερου, όπου προσευχόταν κρυφά.

Ο Θεός φώτισε τον ηγούμενο του Άθω να στείλει ξανά τον Αντώνιο στη Ρωσία, γιατί τον χρειαζόταν εκεί. Ο γέροντας τον προέπεμψε με την ευλογία του και του προφήτευσε ότι θα γίνει πατέρας πολλών μοναχών. Ο όσιος έφτασε στο Κίεβο και ανέβηκε στον λόφο όπου βρισκόταν η σπηλιά του Ιλαρίωνα.

Ένιωσε αμέσως ότι αυτός ήταν ο τόπος του και προσευχήθηκε με δάκρυα να στερεωθεί εκεί. Έτρωγε ξερό ψωμί, έπινε λίγο νερό κάθε δύο ή τρεις ημέρες, και άλλοτε νήστευε ολόκληρη εβδομάδα. Πολλοί φιλόχριστοι άρχισαν να έρχονται στη σπηλιά για να ζητήσουν ευλογία και πνευματική καθοδήγηση.

Άλλοι παρακαλούσαν τον όσιο να μείνουν κοντά του και να ζήσουν τη μοναχική ζωή. Ανάμεσα στους πρώτους μαθητές του ήταν ο μακάριος Νίκων, ιερέας και έμπειρος μοναχός. Λίγο αργότερα ήρθε και ο εικοσάχρονος Θεοδόσιος, τον οποίο ο Αντώνιος έδωσε στον Νίκωνα να κουρέψει.

Όταν συγκεντρώθηκαν δώδεκα αδελφοί, έσκαψαν μεγάλη σπηλιά με εκκλησία και κελιά. Ο όσιος εμπιστεύθηκε την ηγουμενία στον μακάριο Βαρλαάμ, ενώ ο ίδιος αναζήτησε βαθύτερη ησυχία. Μετακινήθηκε σε άλλον λόφο και άνοιξε νέα σπηλιά, όπου ζούσε μέσα σε ακατάπαυστη προσευχή.

Αργότερα ο πρίγκιπας Ιζιάσλαβ πήρε τον Βαρλαάμ για ηγούμενο στη μονή του αγίου Δημητρίου, που ο ίδιος είχε ιδρύσει. Οι αδελφοί κατέφυγαν πάλι στον Αντώνιο και ζήτησαν νέο πνευματικό οδηγό. Εκείνος ευλόγησε τον πράο και ταπεινό Θεοδόσιο, και όλοι χάρηκαν για την εκλογή του.

Με την προσευχή και την ευλογία του οσίου, η αδελφότητα έφτασε σύντομα τους εκατό μοναχούς, αυξάνοντας σταθερά κάτω από τη φωτεινή σκέπη του. Ο Θεοδόσιος, βλέποντας τους αδελφούς να πληθαίνουν, αποφάσισε με τη γνώμη του Αντωνίου να στήσει κανονική μονή πάνω από τη σπηλιά. Ο πρίγκιπας Ιζιάσλαβ τους παραχώρησε ολόκληρο τον λόφο, και εκεί έχτισαν ξύλινη εκκλησία και κελιά.

Η αδελφότητα ονομάστηκε Μονή των Σπηλαίων, γιατί οι μοναχοί κατοικούσαν προηγουμένως στις σπηλιές. Ο Θεοδόσιος έφερε από τον μοναχό Μιχαήλ το τυπικό της Μονής Στουδίου και ρύθμισε με αυτό τη ζωή της αδελφότητας. Έτσι η νέα μονή πήρε προβάδισμα τιμής ανάμεσα σε όλες τις ρωσικές μονές.

Ο όσιος Αντώνιος, μέσα στη βαθιά του ησυχία, φωτιζόταν με χαρίσματα διοράσεως και θαυματουργίας. Θεράπευε τους ασθενείς με την προσευχή του, αλλά τους έδινε ταπεινά λίγα χόρτα από αυτά που έτρωγε, για να κρύψει το θαύμα. Όσοι τα γεύονταν ελευθερώνονταν από κάθε λογής αρρώστια, όποια κι αν τους βασάνιζε.

Προφήτευσε στους τρεις πρίγκιπες Γιαροσλάβιτς την ήττα τους στον ποταμό Άλτα από τους Πολόβτσους. Στον Σιμών, γιο του βαράγγου ηγεμόνα Αφρικανού, προείπε ότι θα γλιτώσει από τη σφαγή και θα ταφεί πρώτος στον λίθινο ναό των Σπηλαίων. Μετά την ήττα στον Άλτα, ο πρίγκιπας Ιζιάσλαβ εξορίστηκε στην Πολωνία και επέστρεψε με βοήθεια του Μπολεσλάβου.

Κάποιοι συκοφάντησαν τον Αντώνιο, λέγοντας πως είχε στηρίξει τον αντίπαλο Βσέσλαβ μέσα στη ταραχή. Ο πρίγκιπας οργίστηκε και ο όσιος αναγκάστηκε να φύγει κρυφά νύχτα προς το Τσέρνιγκοφ, με τη βοήθεια του πρίγκιπα Σβιατοσλάβ. Στα όρη του Μπολντίν άνοιξε νέα σπηλιά και εκεί ξεκίνησε άλλη αδελφότητα, που αργότερα έγινε μονή.

Όταν ο Ιζιάσλαβ κατάλαβε την αλήθεια, μετάνιωσε και τον παρακάλεσε να γυρίσει στο Κίεβο. Ο όσιος δέχτηκε ταπεινά και επέστρεψε στους αδελφούς του, που ήταν σαν πρόβατα χωρίς ποιμένα. Στράφηκε τότε με όλη του την ψυχή στην ανέγερση του λίθινου ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Μαζί με τον Θεοδόσιο μεταφέρθηκαν θαυματουργικά στις Βλαχέρνες της Κωνσταντινουπόλεως, όπου παρουσιάστηκαν μπροστά στη Βασίλισσα των Ουρανών. Η Παναγία τους έδωσε χρυσάφι και έστειλε αρχιτέκτονες από την Πόλη στη ρωσική γη για την οικοδομή. Ο Αντώνιος προσευχήθηκε για τρεις ημέρες, ώστε ο Κύριος να φανερώσει με σημείο το ιερό μέρος.

Την πρώτη νύχτα ο Χριστός παρουσιάστηκε στον όσιο και του είπε πως βρήκε χάρη ενώπιόν Του. Ο Αντώνιος ζήτησε δροσιά σε όλη τη γη και ξηρασία στον τόπο του ναού. Την επόμενη νύχτα ζήτησε το αντίθετο σημείο, και έτσι φανερώθηκε καθαρά το θέλημα του Θεού.

Μέτρησε τον χώρο με τη χρυσή ζώνη που είχε φέρει ο Σιμών από την εικόνα του Σωτήρος. Κατέβασε με την προσευχή του φωτιά από τον ουρανό, που έκαψε τη βλάστηση και ετοίμασε το έδαφος. Έτσι θεμελιώθηκε ο περίφημος ναός που οι παλαιοί ονόμαζαν όμοιο με τον ουρανό.

Η Θεοτόκος είχε φανερώσει στους τεχνίτες πως ο Αντώνιος θα ευλογήσει μόνο την αρχή και θα φύγει σύντομα προς την αιώνια ζωή. Ο όσιος παρηγόρησε τα πνευματικά του παιδιά πως δεν θα τα εγκαταλείψει, αλλά θα φροντίζει πάντα τη μονή του. Υποσχέθηκε να μεσιτεύει, ώστε όσοι ζουν εκεί με αγάπη να τελειώνουν τη ζωή τους με μετάνοια και έλεος.

Στη δεύτερη σπηλιά παρέμεινε γύρω στα δεκαπέντε χρόνια, ζώντας σε ακατάπαυστη προσευχή και νηστεία. Παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο τη δέκατη Ιουλίου του χιλιοστού εβδομηκοστού τρίτου έτους από τη Γέννηση του Χριστού. Ήταν τότε ενενήντα ετών, στις ημέρες του πρίγκιπα Σβιατοσλάβ και του Ρωμανού Διογένη στο Βυζάντιο.

Τα τίμια λείψανά του τοποθετήθηκαν στη σπηλιά όπου είχε ασκητέψει, κάτω από τη μεγάλη μονή των Σπηλαίων. Όπως όμως κρυβόταν από τους ανθρώπους όσο ζούσε, έτσι ζήτησε και τα λείψανά του να μείνουν αθέατα. Όσοι τόλμησαν να σκάψουν για να τα δουν, τιμωρήθηκαν με φλόγες και βαριά εγκαύματα.

Παρ’ όλα αυτά, η βοήθειά του φτάνει πάντα σε όσους τον επικαλούνται με πίστη και αγάπη. Ο Ιωάννης ο Πολυπαθής, μετά από τριετή πάλη με τους σαρκικούς πειρασμούς, βρήκε σωτηρία στον τάφο του οσίου. Ο Έρασμος, που είχε βυθιστεί στη λύπη για το χρυσάφι που είχε δώσει στον ναό, αξιώθηκε μετανοίας με την παρουσία του Αντωνίου.