Μέσα στο χώμα της Λαύρας του Αγίου Σεργίου, μια γλυκιά ευωδία ξεχύθηκε το μεσημέρι της τριακοστής Ιουνίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα έξι. Λίγες ώρες αργότερα, το τίμιο κρανίο του Οσίου Μαξίμου του Γραικού φανερώθηκε στους ανασκαφείς, ύστερα από αιώνες σιωπής. Ο όσιος αυτός λόγιος μοναχός είχε υποφέρει βαριά στη ζωή του, καθώς συκοφαντίες εχθρών τον είχαν ρίξει στη φυλακή για πολλά χρόνια.

Παρά τις δοκιμασίες, έμεινε σταθερός στην ομολογία της Ορθόδοξης πίστης και στην ταπείνωσή του. Έγραψε πλήθος ψυχωφελών έργων, όπου υπερασπιζόταν τα δόγματα της Εκκλησίας και τις παραδόσεις των αγίων Πατέρων. Τα τελευταία χρόνια της επίγειας ζωής του τα πέρασε στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου, όπου τον τιμούσαν με ιδιαίτερο σεβασμό.

Μετά την οσιακή κοίμησή του, το έτος χίλια πεντακόσια πενήντα έξι, στον τάφο του γίνονταν θαύματα για όσους ζητούσαν τη μεσιτεία του. Συντέθηκαν τότε τροπάριο, κοντάκιο και ιερή ακολουθία προς τιμήν του. Αργότερα άρχισαν να εμφανίζονται και οι πρώτες εικονογραφικές παραστάσεις του.

Στα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα ο όσιος Μάξιμος τιμώταν ήδη ως τοπικός άγιος της περιοχής εκείνης. Το έτος χίλια εννιακόσια ογδόντα οκτώ, στους εορτασμούς για τη χιλιετηρίδα της Βάπτισης της Ρωσίας, συνήλθε η Επετειακή Σύνοδος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η Σύνοδος συγκεντρώθηκε στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος του Αγίου Σεργίου και αναγνώρισε επίσημα ως αγίους πολλούς οσίους της ρωσικής γης.

Ανάμεσά τους ήταν και ο όσιος Μάξιμος ο Γραικός, που η Σύνοδος τον χαρακτήρισε άγιο άνδρα, θαυματουργό και διδάσκαλο του μοναχικού βίου. Η αγιοκατάταξή του σφράγισε αιώνες προσπαθειών για την αποκατάστασή του και απέδειξε ότι οι κατηγορίες εναντίον του ήταν ψευδείς και άδικες. Έμενε όμως ένα μεγάλο ερώτημα για τους πατέρες της Συνόδου, σχετικά με τη θέση των ιερών λειψάνων.

Στα Πρακτικά αναφέρθηκε ότι τα τίμια λείψανα βρίσκονται κοντά στον βορειοδυτικό τοίχο του ναού του Αγίου Πνεύματος. Όμως στην επιφάνεια του εδάφους δεν φαινόταν κανένα σημάδι τάφου, ούτε κάποια ένδειξη ταφικού μνημείου. Πιθανώς, στα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα είχε κτιστεί ένα πρώτο παρεκκλήσι πάνω από τον τάφο.

Το παρεκκλήσι ξαναχτίστηκε και διευρύνθηκε πολλές φορές, ώσπου σώθηκε σε αλλοιωμένη μορφή μέχρι τη δεκαετία του χίλια εννιακόσια τριάντα. Η Σύνοδος αποφάσισε τότε τα ιερά λείψανα να θεωρούνται άγια, οπουδήποτε κι αν βρίσκονται. Επειδή ήταν γνωστή μόνο η κατά προσέγγιση θέση του τάφου, χρειάστηκε να γίνουν συστηματικές αρχαιολογικές ανασκαφές στον χώρο της Λαύρας.

Ο Πατριάρχης Αλέξιος ο Δεύτερος, προκαθήμενος της Ρωσικής Εκκλησίας, έδωσε τότε με χαρά την ευλογία του για το εγχείρημα. Στις είκοσι τέσσερις Ιουνίου του χίλια εννιακόσια ενενήντα έξι, πριν αρχίσουν οι εργασίες, τελέστηκε αγιασμός στον ναό του Αγίου Πνεύματος. Την παράκληση τέλεσε ο αρχιμανδρίτης Κύριλλος Παύλοβ, ο πνευματικός της Λαύρας, μαζί με τους μοναχούς της αδελφότητας.

Μετείχαν επίσης σπουδαστές των εκκλησιαστικών σχολών της Μόσχας και οι αρχαιολόγοι που θα αναλάμβαναν τις ανασκαφικές εργασίες. Στη συνέχεια άρχισαν οι σκαπτικές εργασίες, αφού πρώτα αφαιρέθηκε το πλακόστρωτο πεζοδρόμιο που κάλυπτε τον χώρο. Για να αποφευχθεί κάθε λάθος, οι αρχαιολόγοι έσκαψαν μια μεγάλη έκταση.

Ο χώρος είχε δέκα μέτρα μήκος στον άξονα ανατολής δύσης και έξι μέτρα στον άξονα βορρά νότου. Στην ανασκαφή βρέθηκαν θεμέλια πολλών κτισμάτων, κυρίως του δέκατου ένατου αιώνα. Ανάμεσά τους ξεχώριζε ένα παρεκκλήσι και ένας ναός μετόχι, που είχαν χτιστεί το έτος χίλια οκτακόσια εξήντα επτά.

Υπήρχε επίσης ναός αφιερωμένος στον άγιο Φιλάρετο τον Ελεήμονα, νότια του ναού του Αγίου Πνεύματος. Στη βορειοδυτική γωνία του ναού του Αγίου Πνεύματος αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια του παλαιότερου παρεκκλησίου πάνω από τον τάφο. Η θέση, οι διαστάσεις και η περικλειόμενη έκταση συμφωνούσαν απόλυτα με το παρεκκλήσι που σημειωνόταν στο σχεδιάγραμμα του έτους χίλια επτακόσια σαράντα πέντε.

Μόλις φάνηκαν τα θεμέλια, οι αρχαιολόγοι συγκέντρωσαν εκεί όλη την προσοχή και τις δυνάμεις τους. Γύρω στο μεσημέρι της τριακοστής Ιουνίου ξεχύθηκε από τον νότιο τομέα του σκάμματος μια γλυκύτατη ευωδία. Η μυρωδιά παρέμεινε αισθητή για αρκετές ημέρες και συγκλόνισε όλους τους παρόντες στην ανασκαφή.

Μετά από λίγο φανερώθηκε το τίμιο κρανίο του οσίου Μαξίμου μέσα στο χώμα. Οι εργασίες συνεχίστηκαν εκείνη τη νύχτα σχεδόν μέχρι τις δύο μετά τα μεσάνυχτα, χωρίς διακοπή. Διαπιστώθηκε ότι η ταφή ήταν τοποθετημένη πάνω σε ξύλινη πλάκα, πάχους περίπου δεκαπέντε εκατοστών.

Η ξύλινη πλάκα είχε διατηρηθεί ολόκληρη, παρά το πέρασμα τόσων αιώνων μέσα στο υγρό έδαφος. Τα ιερά λείψανα βρίσκονταν ακριβώς στη θέση που σημείωνε το σχεδιάγραμμα του έτους χίλια επτακόσια σαράντα πέντε. Μέσα στα θεμέλια του παρεκκλησίου δεν υπήρχε καμία άλλη ταφή, παρά μόνον τα λείψανα του οσίου.

Την πρώτη Ιουλίου υποβλήθηκε στον Πατριάρχη λεπτομερής αναφορά για τα αποτελέσματα των εργασιών και την εύρεση των ιερών λειψάνων. Στην έκθεση τονιζόταν ότι τόσο τα ιστορικά και αρχαιολογικά τεκμήρια όσο και η ευωδία μαρτυρούσαν την ταυτότητα του οσίου Μαξίμου. Ο Πατριάρχης έδωσε στη συνέχεια την ευλογία του για ανθρωπολογική εξέταση των διατηρημένων λειψάνων από ειδικούς επιστήμονες.

Η εξέταση πραγματοποιήθηκε στις δύο Ιουλίου από τους κορυφαίους ανθρωπολόγους της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών. Σύμφωνα με την ένορκη γραπτή έκθεση, τα λείψανα ανήκαν σε ένα μόνο πρόσωπο, άνδρα, που πέθανε γύρω στα ογδόντα του χρόνια. Η σύγκριση του κρανίου με παλαιές εικονογραφικές παραστάσεις του οσίου έδειξε αξιοσημείωτες ομοιότητες στα χαρακτηριστικά.

Η επιστημονική γνωμοδότηση επιβεβαίωσε λοιπόν με σαφήνεια ότι τα λείψανα ανήκαν στον όσιο Μάξιμο τον Γραικό. Την ίδια ημέρα τα πορίσματα παρουσιάστηκαν στον Πατριάρχη Αλέξιο μέσα στη Λαύρα του Αγίου Σεργίου. Εκείνος έδωσε αμέσως την ευλογία του να αρθούν τα τίμια λείψανα την επομένη ημέρα.

Έτσι, οι εργασίες συνεχίστηκαν χωρίς διακοπή, με μόνη ανάπαυση ένα σύντομο διάλειμμα από τις πέντε έως τις οκτώ το πρωί. Όλοι περίμεναν με συγκίνηση τη μεγάλη στιγμή της ανακομιδής. Αποφασίστηκε να μην παραμείνει ούτε το παραμικρό μέρος των ιερών λειψάνων μέσα στο χώμα της Λαύρας.

Τα λείψανα θα ανασύρονταν ως ένα ενιαίο τμήμα, μαζί με την ξύλινη πλάκα και ένα στρώμα χώματος γύρω τους. Έπρεπε λοιπόν να αφαιρεθεί το χώμα κάτω από την πλάκα, όμως ο γκρίζος πηλός θρυμματιζόταν με μεγάλη δυσκολία. Αυτό εμπόδισε για αρκετή ώρα την ανύψωση των λειψάνων ως ενιαίο σύνολο, παρά τις προσπάθειες των ανασκαφέων.

Τελικά, γύρω στις δύο το απόγευμα, τα ιερά λείψανα μεταφέρθηκαν σε προσωρινή λάρνακα έτοιμη για την ανακομιδή. Σκεπάστηκαν με ευλάβεια από τους μοναχούς με μοναχικό σχήμα, και η λάρνακα παρέμεινε στον τόπο όπου είχε βρεθεί ο τάφος. Τότε ο ήχος των καμπανών ανήγγειλε την άφιξη του ηγουμένου της Λαύρας και του Πατριάρχου Αλεξίου της Μόσχας.

Όπως πάντα, ο Πατριάρχης άρχισε την επίσκεψή του προσκυνώντας τα τίμια λείψανα του αγίου Σεργίου στον ναό της Αγίας Τριάδος. Έπειτα κατευθύνθηκε στον ναό του Αγίου Πνεύματος για να ενδυθεί τα ιερά άμφια της αρχιερωσύνης. Εκεί συνομίλησε με τον ηγούμενο και τους πατέρες, οι οποίοι τον ενημέρωσαν για την πορεία και τα ευρήματα των ανασκαφών.

Στις τέσσερις το απόγευμα ο Πατριάρχης κατευθύνθηκε προς την πλατεία του καθεδρικού ναού της Λαύρας. Τον συνόδευαν ο επίσκοπος Αλέξιος του Ορέχοβο Ζούεβα, ο πατήρ Θεόγνωστος, ηγούμενος της Λαύρας, και άλλοι κληρικοί. Ανάμεσά τους ήταν και ο ιερομόναχος Θεόκτιστος, προϊστάμενος του μετοχίου του ρωσικού Αγιορείτικου Μοναστηρίου του Αγίου Παντελεήμονος.

Άρχισε τότε παράκληση προς τον όσιο Μάξιμο τον Γραικό, με τη συμμετοχή πλήθους πιστών και προσκυνητών. Μετά την ανάγνωση του ιερού Ευαγγελίου, ο Πατριάρχης και οι ιερείς πλησίασαν τον χώρο της ανασκαφής. Η ακολουθία συνεχίστηκε πάνω από τα ιερά λείψανα του αγίου, με βαθιά κατάνυξη και αληθινή χαρά όλων των παρευρισκομένων.

Στο τέλος της παράκλησης, που ανέγνωσε ο ίδιος ο Πατριάρχης, η χορωδία της Λαύρας υπό τον αρχιμανδρίτη Ματθαίο Μορμύλ άρχισε το μεγαλυνάριο. Μαζί έψαλλαν και οι πολυάριθμοι προσκυνητές το «Μεγαλύνομέν σε, Πάτερ ημών Μάξιμε». Κατά τη διάρκεια της ψαλμωδίας, οι ανασκαφείς σήκωσαν με ευλάβεια τη λάρνακα και την τοποθέτησαν στο χείλος του σκάμματος.

Εκεί την παρέλαβαν οι πατέρες της Λαύρας και του Αγιορείτικου μετοχίου της Μόσχας. Συνοδεία ψαλμών, η λάρνακα μεταφέρθηκε μέσα στον ναό του Αγίου Πνεύματος και τοποθετήθηκε σε ετοιμασμένη θέση στο κέντρο του ναού. Το έτος χίλια εννιακόσια ενενήντα έξι σήμανε τα τετρακόσια σαράντα χρόνια από την οσιακή κοίμηση του αγίου Μαξίμου του Γραικού.

Ο όσιος είχε φτάσει κάποτε στη Λαύρα του Αγίου Σεργίου ως ένας ταπεινός μοναχός, χωρίς δόξα και τιμές. Η αγιοκατάταξη και η εύρεση των λειψάνων του υπήρξαν δίκαια ανταπόδοση για τα πολλά παθήματα που υπέμεινε στην επίγεια ζωή του. Η εύρεση των τιμίων λειψάνων υπήρξε χαρμόσυνο γεγονός για όλη τη Ρωσική Εκκλησία και για ολόκληρη την Ορθοδοξία.

Ο όσιος Μάξιμος τιμάται με ξεχωριστή ευλάβεια από το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως και την Εκκλησία της Ελλάδος. Για αρκετά χρόνια τα ιερά λείψανα φυλάσσονταν στον καθεδρικό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, μέσα στον περίβολο της Λαύρας. Στις εννέα Απριλίου του έτους δύο χιλιάδες δεκατρία, με την ευλογία του Πατριάρχου Κυρίλλου, έγινε η επιστροφή τους στον ναό του Αγίου Πνεύματος.

Είχε ετοιμαστεί ειδική λειψανοθήκη και έτσι τα λείψανα του οσίου τοποθετήθηκαν στη βόρεια γωνία του ναού. Εκεί συνεχίζουν να ευωδιάζουν και να αγιάζουν τους πιστούς που σπεύδουν με αγάπη να προσκυνήσουν. Η μνήμη του οσίου Μαξίμου τιμάται επίσης την εικοστή πρώτη Ιανουαρίου από όλη την Ορθόδοξη Εκκλησία.