Ένας δεκαεπτάχρονος νέος από τη Νίσυρο στάθηκε όρθιος μπροστά στον δήμιο Κριμλή και είπε με φωνή σταθερή πως πεθαίνει ως Νικήτας. Η οικογένειά του είχε αρνηθεί τον Χριστό για να γλιτώσει ο πατέρας από την τουρκική καταδίκη, όμως εκείνο το παιδί γύρισε πίσω στην πίστη του. Ο μικρός Νικήτας γεννήθηκε στο Μανδράκι της Νισύρου το χίλια εφτακόσια δεκαέξι, μέσα σε μια εύπορη και επιφανή οικογένεια του νησιού.

Ο πατέρας του ήταν δημογέροντας και έπεσε στη δυσμένεια των Τούρκων εξαιτίας κάποιας υπόθεσης που τον οδήγησε σε δίκη. Για να σώσει τη ζωή του προτίμησε τον εξισλαμισμό, παρασύροντας μαζί και ολόκληρη την οικογένειά του στην άρνηση. Στον μικρό γιο έδωσαν το όνομα Μεχμέτ, καθώς το παιδί δεν καταλάβαινε ακόμη το μέγεθος αυτής της αλλαγής.

Οι χριστιανοί της Νισύρου τους απέστρεψαν με αποτροπιασμό για την άρνηση του Χριστού, και έτσι η οικογένεια αναγκάστηκε να μετακομίσει στη Ρόδο. Εκεί έζησε ο Νικήτας τα παιδικά του χρόνια, χωρίς να γνωρίζει τίποτε για την αληθινή του ταυτότητα ή για το βάπτισμα που είχε δεχθεί όταν ήταν ακόμη βρέφος. Μια μέρα ο μικρός Μεχμέτ μάλωσε με ένα μουσουλμανόπουλο την ώρα που έπαιζαν μαζί στη γειτονιά τους.

Η μητέρα του παιδιού τον άκουσε και άρχισε να τον βρίζει, αποκαλώντας τον με περιφρόνηση άπιστο μπροστά σε όλους. Ο μικρός γύρισε σπίτι ταραγμένος και ζήτησε επίμονα από τη μητέρα του εξηγήσεις για την παράξενη εκείνη βρισιά. Εκείνη προσπάθησε να αποφύγει την απάντηση, όμως ο μικρός δεν σταμάτησε να ρωτά μέχρι να μάθει την αλήθεια για την οικογένειά τους.

Στο τέλος η μητέρα λύγισε και του εξήγησε πώς αναγκάστηκαν όλοι να γίνουν Τούρκοι για να σώσουν τον πατέρα του. Τότε το παιδί θέλησε να μάθει και το χριστιανικό του όνομα, αυτό που του είχαν δώσει στην ιερή κολυμβήθρα του βαπτίσματος. Όταν άκουσε πως λεγόταν Νικήτας, μέσα του φούντωσε αμέσως η επιθυμία να γυρίσει στην πίστη των προγόνων του.

Περίμενε υπομονετικά την κατάλληλη στιγμή και κάποια μέρα κατάφερε να φύγει κρυφά από τη Ρόδο. Επιβιβάστηκε σε καράβι και ταξίδεψε ώς τη Χίο, αποβιβάστηκε στο λιμάνι της Λιθής και προχώρησε στην ενδοχώρα χωρίς να ξέρει πού κατευθύνεται. Τα βήματά του τον οδήγησαν στη βυζαντινή Νέα Μονή της Χίου, όπου εξομολογήθηκε στον ηγούμενο όλη την περιπέτεια της ψυχής του.

Εκείνος τον έστειλε στον πρώην Μητροπολίτη Κορίνθου Μακάριο, που ασκήτευε εκείνη την εποχή στο νησί με μεγάλη πνευματική φήμη. Ο Μακάριος δέχτηκε την εξομολόγησή του, τον επανέφερε στην Εκκλησία με το άγιο Μύρο και του έδωσε σοφές πνευματικές κατευθύνσεις. Ο Νικήτας παρέμεινε στη Νέα Μονή και άρχισε αμέσως μια αυστηρή ασκητική ζωή, με νηστεία, προσευχή και ταπείνωση.

Επιθυμώντας μεγαλύτερους πνευματικούς αγώνες, μετοίκησε στο κοντινό Σπήλαιο των Αγίων Πατέρων, όπου συνάντησε τον ξακουστό ασκητή Άνθιμο. Ο Άνθιμος του εξήγησε ότι όποιος αρνήθηκε τον Χριστό οφείλει να επιστρέψει στον τόπο της άρνησής του και να ομολογήσει ξανά την πίστη. Ο νέος άκουσε τα λόγια αυτά με χαρά και επέστρεψε στη μονή για να φανερώσει στους πατέρες τον πόθο του για μαρτύριο.

Οι μοναχοί είδαν την αποφασιστικότητά του και έψαλαν την Παράκληση στη Θεοτόκο, και μετά του έδωσαν την ευλογία τους. Ο Νικήτας ξεκίνησε τότε για τη Χώρα της Χίου με σταθερή απόφαση να φανερώσει δημόσια την πίστη του. Μόλις έφτασε στο λιμάνι της Χώρας, τον σταμάτησε ένας Τούρκος εισπράκτορας από την Κριμαία, ο γνωστός ως Κριμλής, επειδή δεν είχε καταβάλει τον κεφαλικό φόρο.

Καθώς τον οδηγούσαν στη φυλακή, ο εισπράκτορας στάθηκε στη θέση Βουνάκι για να αναζητήσει και άλλους φοροφυγάδες χριστιανούς. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή πέρασε από εκεί ένας ιερέας ονόματι Δανιήλ, που γνώριζε τον νέο από παλιότερα και τον φώναξε με το τουρκικό όνομα Μεχμέτ. Όταν έμαθε για ποιο λόγο τον κρατούσαν, ξέσπασε με αγανάκτηση και ρώτησε αν πληρώνουν πλέον κεφαλικό φόρο και οι μουσουλμάνοι.

Ο νέος τότε ομολόγησε ότι είναι χριστιανός και ονομάζεται Νικήτας, και ο Κριμλής άκουσε τα λόγια και κατάλαβε αμέσως την υπόθεση. Τον οδήγησαν χωρίς αργοπορία στον Τούρκο κριτή, ο οποίος ξεκίνησε αυστηρή ανάκριση πάνω στο ζήτημα της πίστης του. Ο Νικήτας ομολόγησε ότι είχε γίνει μουσουλμάνος και είχε περιτμηθεί, όμως τώρα επέστρεφε με χαρά στη μόνη αληθινή πίστη του Χριστού.

Ζήτησε μάλιστα να τον αποκαλούν με το βαπτιστικό του όνομα και να μη δέχονται πια το τουρκικό. Ο κριτής διέταξε να φυλακιστεί και να βασανιστεί επί δέκα ημερόνυκτα, ώστε να συνετιστεί ο νέος και να επανέλθει στο Ισλάμ. Όμως ο Νικήτας έμενε ακλόνητος, χωρίς φόβο, ενώ οι δήμιοι τον έβριζαν και τον χτυπούσαν ανελέητα κάθε μέρα.

Όταν του πρόσφεραν φαγητό, εκείνος αρνιόταν να φάει και απαντούσε ότι τρέφεται με τροφή πνευματική που οι ίδιοι δεν γνωρίζουν. Έλεγε ακόμη πως ευφραίνεται με χαρά ουράνια, την οποία οι διώκτες του δεν μπορούν ποτέ να δοκιμάσουν. Τον έριξαν τότε σε στάβλο, για να τον ποδοπατήσουν τα άγρια άλογα, όμως τον βρήκαν την επομένη όρθιο και εντελώς αβλαβή.

Ύστερα από αυτό τον επέστρεψαν στη φυλακή και συνέχισαν τις πιέσεις, με υποσχέσεις και απειλές για να καμφθεί. Μετά τη συμπλήρωση των δέκα ημερών οι Τούρκοι κατάλαβαν ότι ο νέος δεν επρόκειτο ποτέ να αρνηθεί ξανά τον Χριστό. Τον έβγαλαν τότε στην άκρη της πόλης, κοντά στο μετόχι της αθωνικής μονής των Ιβήρων, για να εκτελεστεί η απόφαση.

Οι δήμιοι του ζήτησαν μια τελευταία φορά να σωθεί με την επιστροφή του στο Ισλάμ. Ο Νικήτας τους αποκρίθηκε σταθερά πως είναι χριστιανός, ονομάζεται Νικήτας και θα πεθάνει ως Νικήτας ομολογητής. Οι δήμιοι τον έβαλαν να γονατίσει πολλές φορές, για να τρομάξει και να αλλάξει στην τελευταία στιγμή τη γνώμη του.

Όμως εκείνος τους είπε με γενναιότητα να μη χρονοτριβούν, αλλά να τον σκοτώσουν γρήγορα ώστε να απολαύσει τη μακαριότητα του Παραδείσου. Ο δήμιος χτύπησε επανειλημμένα τον τράχυλο με το σπαθί, ώστε να του προκαλέσει μεγαλύτερο πόνο και αγωνία. Μετά από αρκετά χτυπήματα ο δεκαεπτάχρονος νέος αποκεφαλίστηκε και έλαβε το στεφάνι του μαρτυρίου την εικοστή πρώτη Ιουνίου του χίλια εφτακόσια τριάντα δύο.

Χριστιανοί έβαψαν πανιά μέσα στο μαρτυρικό του αίμα, και όσοι τυφλοί άγγιξαν με αυτά τα μάτια τους έλαβαν αμέσως το φως τους. Οι Τούρκοι έριξαν χώμα και ακαθαρσίες πάνω στο σώμα για να το ατιμάσουν, όμως το λείψανο παρέμεινε καθαρό για πολλές ημέρες. Τελικά, για να μην το πάρουν οι χριστιανοί ως ιερό κειμήλιο, οι Τούρκοι έριξαν τα άγια λείψανα στη θάλασσα του νησιού.

Έτσι θέλησαν να εξαφανίσουν κάθε ίχνος του μάρτυρα, αλλά η μνήμη του παρέμεινε ζωντανή στους πιστούς. Η τίμια κεφαλή του αγίου διασώθηκε με θαυμαστό τρόπο και φυλάχθηκε σε γυάλινη θήκη στη μονή του Ευαγγελιστή Μάρκου της Χίου. Σύμφωνα με την παράδοση, χριστιανοί δωροδόκησαν τους φύλακες ή αφαίρεσαν την κεφαλή κρυφά την ίδια νύχτα του μαρτυρίου.

Την επομένη, καθώς πέταξαν τα υπόλοιπα λείψανα στη θάλασσα, οι φύλακες απέφυγαν από φόβο να αναφέρουν την εξαφάνιση της κεφαλής στους ανωτέρους τους. Αργότερα το ιερό κειμήλιο παραδόθηκε στον άγιο Παρθένιο της Χίου, ο οποίος ίδρυσε τη μονή του Ευαγγελιστή Μάρκου στο νησί. Δεν αναφερόταν δημόσια η ύπαρξη του λειψάνου, ώστε οι μοναχοί να μην τιμωρηθούν από τις τουρκικές αρχές για τη φύλαξή του.

Σήμερα η τίμια κάρα του αγίου Νικήτα φυλάσσεται με ευλάβεια στην ιερά μονή των Ιβήρων του Αγίου Όρους. Στη γενέτειρα του μάρτυρα, στο Μανδράκι της Νισύρου, υψώνεται βυζαντινός ναός αφιερωμένος στη μνήμη του. Εκεί τιμάται κάθε χρόνο η εορτή του την εικοστή πρώτη Ιουνίου, με κατάνυξη και ευλάβεια από τους πιστούς.