Πέρασε ολόκληρη τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή χωρίς να φάει ούτε μία μπουκιά τροφή, στηριγμένος μόνο στην πίστη του στον Χριστό. Όταν τον είδαν τόσο αδυνατισμένο, εκείνος απάντησε πως ο Σωτήρας έχυσε όλο του το αίμα και πως δικό του αίμα απομένει ακόμη πολύ. Ο όσιος Θεοφάνης, κατά κόσμον Θεόδωρος Ταλούνιν, καταγόταν από την επαρχία του Βλαντίμιρ και υπηρέτησε στον στρατό των Κοζάκων της Μαύρης Θάλασσας έως το έτος χίλια επτακόσια ενενήντα ένα.

Μετά την απόλυσή του έζησε για ένα διάστημα στην έρημο του Σωφρονίου και κατόπιν αναχώρησε για τη Μολδαβία. Εκεί, στη μονή Νεάμτς, υποτάχθηκε επί τρία χρόνια στον άγιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκι και διδάχθηκε τη νοερά προσευχή. Όταν κοιμήθηκε ο γέροντας Παΐσιος, επέστρεψε στη Ρωσία και έγινε δεκτός στην αδελφότητα της Όπτινα το έτος χίλια οκτακόσια.

Έναν χρόνο αργότερα έλαβε εκεί το μοναχικό σχήμα και άρχισε με ζήλο τον ασκητικό του αγώνα. Ο άγιος Μωυσής της Όπτινα διέσωσε τα περισσότερα στοιχεία για τη ζωή του και μαρτυρεί τη μεγάλη του αρετή. Διηγείται πως ο όσιος Θεοφάνης επιδιδόταν με ζήλο στη νηστεία, στην προσευχή και στις μετάνοιες, με ακτημοσύνη και πραότητα ψυχής.

Την πρώτη και την τελευταία εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής δεν έβαζε τίποτα στο στόμα του, ενώ τις άλλες νηστείες έτρωγε μόνο μία φορά κάθε τρεις ημέρες. Αυτός ο ζήλος τον οδήγησε σε μέτρα ασκήσεως που ξεπερνούσαν τα όρια της ανθρώπινης φύσεως. Συχνά αναχωρούσε από την Όπτινα και επισκεπτόταν το δάσος του Ροσλάβλ, για να συναντήσει τους πατέρες Αθανάσιο και Μωυσή, που ζούσαν εκεί ως ερημίτες.

Όταν οι πατέρες Μωυσής και Αντώνιος ήρθαν να επισκεφθούν την Όπτινα, εκείνος τους ανακοίνωσε ότι θα τους επισκεπτόταν την Σαρακοστή. Οι δύο ερημίτες τον δέχθηκαν με χαρά και τον προσκάλεσαν με όλη τους την καρδιά στο φτωχικό τους κελί. Έφτασε λοιπόν στο δάσος λίγο πριν αρχίσει η Μεγάλη Τεσσαρακοστή και τους είπε με σιγουριά την απόφασή του.

Σκόπευε να περάσει ολόκληρη τη νηστεία χωρίς να γευθεί απολύτως τίποτα, εμπιστευόμενος στον Κύριο. Είχε βαθιά πίστη ότι δεν θα πέθαινε από την πείνα και αυτό το διακήρυξε με παρρησία. Οι δύο πατέρες δεν τόλμησαν να τον αποτρέψουν και του αποκρίθηκαν να γίνει κατά την πίστη του.

Έτσι εγκαταστάθηκε κοντά τους, φέρνοντας μαζί την εικόνα της Σταυρώσεως, ζωγραφισμένη πάνω σε λινό ύφασμα, μπροστά στην οποία προσευχόταν αδιάλειπτα ημέρα και νύχτα. Αποφάσισε επίσης ότι δεν θα ξάπλωνε καθόλου για να κοιμηθεί κατά τη διάρκεια ολόκληρης της αγίας περιόδου. Εκτός από τον συνηθισμένο κανόνα της προσευχής του, πρόσθετε καθημερινά οκτακόσιες μετάνοιες με τρόπο σταθερό και ακούραστο.

Για να μπορεί να στέκεται όρθιος όλη τη νύχτα στην προσευχή, είχε επινοήσει ειδικά περικάρπια με κορδόνια. Τα κορδόνια αυτά τα έδενε στα άγκιστρα του τοίχου, εκεί όπου ήταν κρεμασμένη η αγία εικόνα του. Με αυτόν τον τρόπο κατόρθωνε να μη σωριάζεται κάτω από την εξάντληση, μένοντας όρθιος ενώπιον του Εσταυρωμένου.

Παράλληλα ζέσταινε μόνος του το κελί, βοηθούσε στην ψαλμωδία των ακολουθιών και έδειχνε πάντα πρόσωπο φαιδρό και χαρούμενο. Καθόλη τη Σαρακοστή δεν έφαγε απολύτως τίποτα και μία φορά την εβδομάδα έπινε λίγο νερό ανακατεμένο με ξύδι. Αυτό το έκανε μόνο για να ανακουφίσει την ξηρότητα του στόματος, που τον ταλαιπωρούσε υπερβολικά.

Μία ημέρα ο άγιος Μωυσής τον είδε τόσο αδύναμο και του είπε πατρικά πως είχε εξαντλήσει τις σωματικές του δυνάμεις. Εκείνος όμως απάντησε πως ο Χριστός ο Σωτήρας του έχυσε όλο το αίμα του μέχρι την τελευταία σταγόνα. Πρόσθεσε ταπεινά ότι μέσα του υπάρχει ακόμη πολύ αίμα για να προσφέρει στον Κύριο.

Όταν τελείωσε η Σαρακοστή, την οποία υπέμεινε ως το τέλος, κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων του Χριστού. Αργότερα θέλησε να επαναλάβει τον ίδιο αγώνα, όμως εξαιτίας του ψύχους αρρώστησε βαριά με έναν φοβερό βήχα. Το σώμα του αδυνάτισε πολύ, σιγά σιγά έλιωνε και έσβηνε, μέχρι που εκδήμησε προς τον Κύριο τη δέκατη πέμπτη Ιουνίου.

Λίγες στιγμές πριν παραδώσει την ψυχή του, ο πατήρ Μωυσής τον ρώτησε αν η ψυχή του είχε ειρήνη. Τον ρώτησε επίσης αν φοβόταν κάτι αυτήν την τελευταία και κρίσιμη ώρα του θανάτου του. Εκείνος αποκρίθηκε με γαλήνη πως ποθούσε με χαρά να λυθεί από αυτήν τη ζωή και να αναπαυθεί.

Εκείνη ακριβώς τη στιγμή άρχισε να σχηματίζει το σημείο του σταυρού πάνω του και παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό. Τον έθαψαν εκεί στην έρημο, σε μια άκρη χαράδρας κοντά στο ρυάκι της Φλορόβκα. Ο πατήρ Αντώνιος, στην αγκαλιά του οποίου εξέπνευσε, ξέχασε να του ζητήσει τις προσευχές του την ώρα εκείνη.

Σαράντα ημέρες μετά την κοίμηση, ο γέροντας του εμφανίστηκε με τρόπο θαυμαστό και του μίλησε προσωπικά. Τότε ο πατήρ Αντώνιος εξομολογήθηκε τη λύπη του που δεν πρόλαβε να ζητήσει τη μεσιτεία του ενώπιον του θρόνου του Θεού. Ο όσιος Θεοφάνης απάντησε ότι πάντοτε προσευχόταν στον Θεό για χάρη του αγαπημένου του αδελφού.

Πρόσθεσε τον λόγο του Μεγάλου Βασιλείου, ότι όποιος προσεύχεται για τους άλλους, προσεύχεται και για τον ίδιο τον εαυτό του. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του πατρός Αντωνίου, το πρόσωπο του γέροντα ακτινοβολούσε τόσο πολύ όσο ζούσε ακόμη. Κανείς δεν μπορούσε να το αντικρίσει κατά πρόσωπο, παρά μόνο με σύντομες, πλάγιες ματιές από το πλάι.

Ο τάφος του βρίσκεται στο χείλος της χαράδρας, δίπλα στο μικρό ρυάκι της Φλορόβκα, μέσα στη βαθιά ερημιά. Μέχρι σήμερα οι ευλαβείς προσκυνητές συρρέουν στο σημείο αυτό και τιμούν τη μνήμη του οσίου ασκητή. Η Εκκλησία αναγνώρισε επίσημα την τοπική του τιμή στην Επισκοπή του Σμολένσκ την τριακοστή πρώτη Αυγούστου του δύο χιλιάδες δεκαεπτά.

Ο βίος του παραμένει υπόδειγμα μοναχικού αγώνα, νηπτικής εμπειρίας και απόλυτης εμπιστοσύνης στη χάρη του Σωτήρα Χριστού. Ο όσιος έδειξε με τη ζωή του ότι η πραγματική πίστη μπορεί να υπερβεί τα όρια της ανθρώπινης φύσεως. Η μορφή του, λουσμένη στο άκτιστο φως, μαρτυρεί τη δόξα που χαρίζει ο Κύριος στους γνήσιους εραστές της ησυχίας.